تبليغاتX
وێنه‌یه‌ك له‌ كوردستان مێدیا
 
ئه‌م وێبلاگه‌ له‌ ژێر چاوه‌دێری ناوه‌ندی دووی كوردستان به‌رێوه‌ ده‌برێ
 

 

له‌"قه‌وم"ه‌وه‌ به‌ره‌و به‌نه‌ته‌وه‌بوون گه‌ڕان به‌شوێن ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی‌دا

به‌شی شازده‌هه‌م

 

16-08-1388

عه‌بدوڵڵا حیجاب

بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌ب
ئه‌و میراته‌ سیاسییه‌ كه‌ ڕیشه‌‌ی له‌ دینی ئیسلام‌ داكوتاوه‌‌و ئه‌و جێ‌و شوێنه‌ی كه‌ ئایین به‌ زمان‌و كولتووری عه‌ره‌بی به‌خشیوه‌، ده‌بوو پتر ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ بڕه‌‌خسێنێ كه‌ بیری نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێو خه‌ڵكی عه‌ره‌بدا به‌ر له‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ گه‌شه‌ بكا. به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و زه‌مینه‌ له‌باره‌، پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ رێگای نه‌دا كه‌ هه‌ستێكی هاوبه‌شی نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێو خه‌ڵكی عه‌ره‌ب‌زمانی دانیشتووی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌و باقیی هه‌رێمه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستدا دروست ببێ‌. ته‌نانه‌ت تا ساڵه‌كانی پاش به‌هێزبوونی بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی تورك له‌ ئیمپراتۆریی عوسمانیش بیرۆكه‌ی ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی له‌سه‌ر بنه‌مای لایه‌نی هاوبه‌شی زمان، خاك، مێژوو‌و كولتوور له‌ لای خه‌ڵكی عه‌ره‌ب جێی‌ نه‌گرتبوو. پاش ساڵانی 1880‌و هاوكات له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكی بزووتنه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی ئه‌رمه‌نی‌و تورك، ورده‌ ورده‌ كۆمه‌ڵێكی بچووك له‌ رووناكبیرانی عه‌ره‌ب، خۆیان به‌ باسه‌كانی پێوه‌ندیدار به‌ ناسیۆنالیزمه‌وه‌ خه‌ریك كرده‌وه‌. ناوه‌ندی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ فیكرییه‌، شاره‌ بازرگانییه‌كانی وه‌كوو شام‌و به‌یرووت بوون كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا ببوون به‌ پێگه‌ی به‌ره‌و‌پێشبردنی سیاسه‌ت‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئینگلیس‌و فه‌رانسه‌ له‌ ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستدا.
جۆن برێئوولی1 به‌ پشت به‌ستن به‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی جۆرج ئانتۆنیۆس George Antonius سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی هزری نه‌ته‌وه‌یی‌و پاشان بزووتنه‌وه‌ی سیاسی له‌ سه‌ر بنه‌مای ناسیۆنالیزم له‌ نێو خه‌ڵكی عه‌ره‌بدا ده‌گێڕێنێته‌وه‌ سه‌ر كاری رووناكبیریی ئه‌و پێشه‌نگه‌ مه‌سیحی‌یه‌ عه‌ره‌بانه‌وه‌ كه‌ ناوه‌ندی كار‌و چالاكییه‌كانیان شاری به‌یرووت بوو. ئالبێرت هوورانیش2 ‌له‌و لێكۆڵینه‌وه‌ی كه‌ له‌ كتێبی "مێژووی خه‌ڵكی عه‌ره‌ب"دا بڵاوی كردۆته‌وه‌، مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بی ده‌باته‌وه‌ بۆ ساڵه‌كانی دوای 1880‌و پێی وایه‌ كه‌ ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ سه‌ره‌تا له‌ لای رووناكبیرانی عه‌ره‌بی مه‌سیحی‌و ئه‌و موسوڵمانه‌ عیلمانیانه‌ ده‌ستی پێكرد كه‌ له‌گه‌ڵ مه‌سیحییه‌كان له‌ زانكۆی به‌یرووت‌و ئه‌و ناوه‌نده‌ فێركارییانه‌دا پێ گه‌یشتبوون كه‌ فرچكی هزرییان له‌ بیری هاوچه‌رخی رۆژئاوایی وه‌رده‌گرت. بۆیه‌ش، سه‌ره‌ڕای بوونی ناوه‌ندی به‌هێزی فێركاریی عه‌ره‌بی‌و ئیسلامی له‌ ده‌ره‌وه‌ی به‌یرووت‌و شام، ناوه‌ندی بیری نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌ب هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌م دوو شاره‌ بوون كه‌ هیچ كامیان ئه‌وده‌م وه‌ك بنكه‌ی خوێندن‌و په‌روه‌رده‌ی ئیسلامی‌و عه‌ره‌بی نه‌ده‌ناسران.
ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ رووناكبیره‌ عه‌ره‌به‌ مه‌سیحییه‌ كه‌ وه‌ك پێشه‌نگی بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌ب به‌ حیساب دێن، زۆربه‌یان خوێندكاری قوتابخانه‌ میسیۆنێره‌ ئایینییه‌كانی ئورووپایی بوون كه‌ ئه‌وده‌م له‌ شام‌و به‌یرووت دامه‌زرابوون‌و بیری میسیۆنێرییان به‌ره‌وپێش ده‌برد. مامۆستایانی ئه‌و زانكۆ‌و قوتابخانه‌ ئایینییانه‌ هه‌موویان فه‌رانسه‌وی‌و ئینگلیزی بوون كه‌ له‌ ژێر سێبه‌ری كاری میسیۆنێریدا په‌روه‌رده‌ی سیاسیشیان ده‌كرد.
هه‌ر ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ پێشه‌نگه‌ بوون كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا زمانی په‌روه‌رده‌ی عه‌ره‌بییان له‌ سه‌ر بنه‌مای سیستمی په‌روه‌رده‌ی نوێ‌ ستاندارد كرد‌و كولتووری هاوبه‌شی نووسینیان له‌ خوێندنگا مۆدێڕنه‌كانی عه‌ره‌بیدا كرده‌ باو. پاشان له‌ سه‌ر بنه‌مای خه‌باتی ئه‌و گرووپه‌، هه‌وێنی شێوه‌یه‌ك له‌ وشیاریی نه‌ته‌وه‌یی‌و بیرۆكه‌ی ناسنامه‌ی هاوبه‌ش له‌ به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بیدا دروست بوو. مه‌به‌ستی سه‌ره‌كیی‌ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ پێشه‌نگه‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی یه‌كگرتووی سه‌ربه‌خۆی عه‌ره‌بی نه‌بوو. ئه‌وان ده‌یانه‌ویست به‌ر له‌ هه‌ر شتێك سیستمی به‌ڕێوه‌به‌ریی ئیمپراتۆریی عوسمانی له‌ شێوه‌ی ناوه‌ندی‌ڕا به‌ره‌و سیستێمێكی نامه‌ركه‌زی بگۆڕن‌و وێڕای راگرتنی سیستمی خه‌لافه‌ت له‌ ئیسته‌مبۆل، ده‌سه‌ڵاتی زیاتر به‌ هه‌رێمه‌كان بده‌ن. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كی قه‌ومی هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی خودی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌دا بتوانێ كار‌وباری رۆژانه‌ی خۆی به‌ڕێوه‌ به‌رێ.
به‌ بۆچوونی برێئۆلی3، ئه‌و رووناكبیرانه‌ بۆ به‌رگریكردن له‌ هارووژاندنی دژكرده‌وه‌‌ی كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بی موسوڵمان، به‌ پارێزه‌وه‌ بیر‌و بۆچوونه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان بڵاو ده‌كرده‌وه‌. چونكه‌ زۆربه‌ی عه‌ره‌به‌كان له‌ بواری دینییه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ ناوه‌ندی خه‌لافه‌ته‌وه‌ به‌ستراوه‌ بوون كه‌ ته‌نانه‌ت بیستنی بیرۆكه‌ی پچڕان له‌ ناوه‌ندی خه‌لافه‌تیشیان بۆ ته‌حه‌مول نه‌ده‌كرا. بۆیه‌ تا ئه‌و كاته‌ش كه‌ ناوه‌ندی خه‌لافه‌ت له‌ ئیسته‌مبۆل كۆنترۆلی به‌ سه‌ر ره‌وتی رووداوه‌كاندا بوو، ئه‌و رووناكبیرانه‌ نه‌یانده‌توانی هزری سه‌ربه‌خۆیی له‌ نێو عه‌ره‌به‌كاندا په‌ره‌ پێ بده‌ن. ته‌نانه‌ت له‌و كۆنگره‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ عه‌ربیه‌دا كه‌ ساڵی 1913 له‌ پاریس به‌ڕێوه‌ چوو، له‌ سه‌ر وه‌فاداربوون به‌ بیرۆكه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خه‌لیفه‌ی موسوڵمانان پێداگری كرایه‌وه‌، له‌ حاڵێكدا كه‌ نزیكترین كه‌سانی ده‌رباری خه‌لیفه‌ی عوسمانی بۆ ئاڵۆگۆڕی سیاسی‌و به‌رته‌سككردنی ده‌سه‌ڵاتی خه‌لیفه‌ هه‌وڵیان ده‌دا‌.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، سه‌رهه‌ڵدان‌و گه‌شه‌كردنی تێكۆشانی بزووتنه‌وه‌ی توركه‌ لاوه‌كان كه‌ ساڵی 1908 له‌ ئه‌نجامی كوودیتایه‌كی سه‌ربازیدا له‌ ئیسته‌مبۆل به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشت، یارمه‌تیی‌ بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌بی دا كه‌ به‌ بوێریی زیاتره‌وه‌ به‌رنامه‌ی سیاسیی‌ خۆی به‌ره‌وپێش ببا. به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنی بزووتنه‌وه‌ی توركه‌ لاوه‌كان، له‌و روانگه‌یه‌وه‌ بوو به‌ یارمه‌تیده‌ر بۆ گه‌شه‌كردنی بیری نه‌ته‌وه‌یی له‌ كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بیشدا.
ئه‌و كاته‌ی كه‌ جێگه‌‌و پێگه‌ی سوڵتانی عوسمانی له‌ ناوه‌ندی ئیمپراتۆریدا شڵه‌ژا، زۆر كۆمه‌ڵگای غه‌یره‌ توركی موسوڵمان‌و له‌ نێویاندا خه‌ڵكی عه‌ره‌بیش له‌ به‌رامبه‌ر هه‌وڵی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندیی توركیدا دژكرده‌وه‌یان نیشان دا. به‌ڵام بۆ یه‌كه‌مجار له‌ ساڵانی شه‌ڕی جیهانیی‌ یه‌كه‌م له‌ نێوان 1914‌و 1919دا بیری نه‌ته‌وه‌یی له‌ لای به‌شێكی به‌رچاو له‌ رووناكبیر‌و پێشه‌نگه‌ عه‌ره‌به‌كانی ده‌ره‌وه‌ی شاره‌كانی شام‌و به‌یرووت شكڵی گرت‌و بوو به‌ پرۆژه‌یه‌كی سیاسی. به‌ تایبه‌ت له‌ كۆتاییه‌كانی شه‌ڕدا كه‌ زۆربه‌ی هه‌رێمه‌ عه‌رب نشینه‌كان به‌كرده‌وه‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵات‌و به‌ڕێوه‌به‌ریی ئینگلیز‌و فه‌رانسه‌دا بوون، ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌ب مه‌یدانی خۆنواندنی په‌یدا كرد‌و وشیاریی نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێو عه‌ره‌به‌كاندا په‌ره‌ی‌ سه‌ند. به‌ڵام هه‌ر ئه‌و چالاكی‌و مه‌یدان پێ‌دانه‌ش، نه‌یتوانی بزووتنه‌وه‌یه‌كی به‌هێزی نه‌ته‌وه‌یی له‌ سه‌رانسه‌ری هه‌رێمه‌ عه‌ره‌بیه‌كاندا وه‌ڕێ بخا‌و بیكا به‌ فاكتۆرێكی كاریگه‌ری سیاسی.
رووداوه‌كانی شه‌ڕی جیهانیی‌ یه‌كه‌م، وێڕای ره‌خساندنی ده‌رفه‌ت بۆ گه‌شه‌كردنی هزری نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێو عه‌ره‌به‌كاندا، له‌ڕاستیدا بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌بی پچڕپچڕیش كرد. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ركام له‌ ده‌وڵه‌ته‌ به‌هێزه‌كانی خاوه‌ن نفووز له‌ سیاسه‌تی ئه‌و كاتی جیهاندا، واتا فه‌ڕانسه‌‌و ئینگلیس، به‌ پێی پلانی گونجاو له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ستراتیژییه‌كانی خۆیان، نه‌خشه‌ی‌ سیاسیی‌ هه‌رێمه‌ عه‌ره‌ب نشینه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریی عوسمانییان دیار كرد.
له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، میسر له‌ ژێر كاریگه‌ریی راسته‌وخۆی سیاسه‌تی بریتانیای مه‌زندا بوو‌و به‌ به‌رنامه‌ی راسته‌وخۆی له‌نده‌ن به‌ڕێوه‌ ده‌برا. ئه‌و نفووزه‌ به‌ تایبه‌ت كاتێك به‌هێزتر بوو كه‌ ئینگلیسیه‌كان ساڵی 1882 میسریان داگیر كرد‌و قاهیره‌یان كرد به‌ ناوه‌ندێكی نوێی كۆلۆنی. پاش هه‌ڵوه‌شانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، له‌ ساڵی 1923ه‌وه‌ قاهیره‌ گرینگترین ناوه‌ندی به‌ڕێوه‌بردنی سیاسه‌تی كۆلۆنیالیستیی‌ بریتانیا له‌ هه‌موو رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست‌و ئه‌فریقا بوو4. شكڵ‌گرتنی ناسنامه‌ نوێ‌و پچڕپچڕاوه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌ رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست‌دا به‌ ته‌واوی له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی كۆلۆنیالیستیی‌ بریتانیا ده‌گونجا‌، به‌ڵام ناسنامه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی خه‌ڵكانی ناوچه‌‌و له‌وانه‌ ناسنامه‌ی هاوبه‌شی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌بیشی به‌ جۆڕێك شێواند كه‌ بیری دامه‌زراندنی به‌ڕێوه‌به‌رییه‌كی هاوبه‌شی نه‌ته‌وه‌یی ده‌رفه‌تی شكڵ‌گرتنی نه‌بوو.
هاوكات له‌گه‌ڵ‌ به‌ره‌وپێشچوونی پرۆژه‌ی سیاسیی‌ بریتانیای مه‌زن له‌ هه‌رێمه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌و میسردا، هه‌رێمه‌كانی باشووری ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی قاجاڕ‌و په‌رسیاش خرانه‌ ژێر نفووزی له‌نده‌ن. به‌ دامه‌زراندنی به‌ڕێوه‌به‌ریی سه‌ر به‌ بریتانیا له‌ قاهیره‌وه‌ تا ناوچه‌كانی كه‌نداوی نێوان فارس‌و عه‌ره‌ب، له‌نده‌ن توانیی‌ كۆنتڕۆلی رێگا ستراتێژییه‌ بازرگانی‌‌و سه‌رچاوه‌ كانزاییه‌كانی هه‌موو ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست‌ به‌ ته‌واوی به‌ده‌سته‌وه‌ بگرێ.
پاش كۆتایی‌هاتنی شه‌ڕ، ره‌قیبی به‌هێزی ئینگلیسییه‌كان له‌ رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستدا، واتا رووسیه‌ به‌ كێشه‌‌و گرفته‌ نێوخۆییه‌كانیه‌وه‌ خه‌ریك بوو‌و به‌ كرده‌وه‌، لانیكه‌م ئه‌وكات، وازی له‌ رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست هێنابوو‌. به‌ڵام له‌و شوێنانه‌ی كه‌ بریتانیاییه‌كان نه‌یانده‌توانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی‌ سه‌ر به‌ خۆیان دابمه‌زرینن، فه‌ڕانسه‌وییه‌كان ده‌سه‌ڵاتیان هه‌بوو‌و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وده‌م ئینگلیسییه‌كان به‌رنامه‌ی ململانێی سه‌ربازییان، به‌ تایبه‌ت له‌گه‌ڵ فه‌ڕانسه‌ویه‌كان وه‌لا نابوو، هاتن‌و ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستیان له‌گه‌ڵ دابه‌شكردن‌و ناوچه‌ی تامپۆن یا پارێزراو بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی دوولایه‌ن‌ پێك هێنا.
ئه‌و دابه‌شكردنه‌ی هه‌رێمی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست، كاریگه‌ریی راسته‌وخۆی له‌ سه‌ر ئه‌و بزووتنه‌وه‌ ساوا نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌ دانا كه‌ له‌و كاته‌دا خه‌ریكی گه‌شه‌كردن بوو. پێشه‌نگه‌ رووناكبیره‌كان له‌ هه‌موو ناوه‌نده‌ رووناكبیرییه‌كان، به‌ شێوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات‌و ده‌رفه‌تی نوێی به‌رێوه‌به‌ری تێكه‌ڵ بوونه‌وه‌، كه‌ به‌ ئه‌سپایی له‌ هزری یه‌كخستنه‌وه‌ی ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی واز بێنن. به‌ دوای هه‌ڵوه‌شانی ئیمپراتۆریی عوسمانیشدا، ئینگلیسییه‌كان‌و فه‌ڕانسه‌وییه‌كان، به‌ دڵخوازی خۆیان سنوور‌و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی‌ نوێیان له‌ رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستدا دیاری كرد5‌و هه‌ر ئه‌وانیش بوون كه‌ ره‌نگی سیاسیی‌ نوێی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستیان ده‌ستنیشان كرد. له‌ ئاكامی ئه‌و بڕیاره‌دا، زۆر ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی كران به‌ قوربانی‌و زۆر ناسنامه‌ی هاوبه‌شیش له‌ یه‌كتر هه‌ڵ‌پچران.
هه‌ڵوه‌شانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، هه‌رچه‌ند له‌دایكبوونی ده‌وڵه‌تێكی نوێ‌ به‌ ناسنامه‌ی توركیه‌وه‌ لـێ‌ كه‌وته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و میراتگره‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز نه‌بوو كه‌ بتوانێ‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئیراده‌‌و داخوازیی زلهێزه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا خۆڕاگری بكا. بۆیه‌ ده‌وڵه‌تی نوێی توركیش به‌ بێ خۆڕاگری، كۆنتڕۆلی ئه‌و ناوچه‌ عه‌ره‌بیانه‌ی كه‌ پێشتر له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا بوون، دا به‌ فه‌ڕانسه‌‌و ئینگلیس. دواتر نه‌ ته‌نیا بریتانیا‌و فه‌ڕانسه‌ له‌و ناوچانه‌‌ی كه‌ نفووزی سیاسییان هه‌بوو، به‌ڵكوو له‌ هه‌ر جێیه‌ك پێیان خۆش بوایه‌ به‌ ویستی خۆیان وڵاتی نوێیان داده‌مه‌زراند‌و ته‌نانه‌ت ناوی وڵاته‌كانیشیان به‌ دڵی خۆیان دیاری ده‌‌كرد. له‌و هه‌رێمانه‌ی كه‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی فه‌ڕانسه‌ویه‌كاندا بوو، دواتر هه‌ر دوو وڵاتی سووریه‌‌و لوبنان دامه‌زران. عێراقی ئێستا، ناوچه‌ فه‌له‌ستینییه‌كان‌و پێده‌شته‌كانی ئۆردون له‌ ژێر به‌ڕێوه‌به‌ریی ئینگلیسدا مانه‌وه‌6‌و پاشان تووشی ئه‌و چاره‌نووسه‌ بوون كه‌ به‌ سه‌رچاوه‌ی كێشه‌‌و گرفته‌ هه‌نۆكه‌یی‌یه‌كانی‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ ده‌ژمێردرێ‌.
لێكترازان له‌ ئیمپراتۆریی عوسمانی‌و دامه‌زرانی وڵاته‌ نوێیه‌ عه‌ره‌بییه‌كان، ناكرێ وه‌ك ئه‌نجامی راسته‌وخۆی گه‌شه‌كردنی بیری نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌ب یا گه‌شه‌كردنی وشیاریی نه‌ته‌وه‌یی له‌ كۆمه‌ڵگا عه‌ره‌بییه‌كاندا سه‌یر بكرێ. به‌ كرده‌وه‌ فه‌ڕانسه‌‌و ئینگلیسییه‌كان وای بۆ ده‌چوون كه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ نه‌گه‌یشتوونه‌ ئاستێكی سیاسی كه‌ بتوانن خۆیان به‌ڕێوه‌ به‌رن. بۆیه‌ فه‌ڕانسه‌وییه‌كانیش سیستمی قه‌یوومیه‌تیان دامه‌زراند‌و له‌ ژێر سێبه‌ری ئه‌و سیستمه‌دا ده‌ستیان كرد به‌ په‌روه‌رده‌كردنی به‌ره‌یه‌كی نوێ له‌ به‌ڕێوه‌به‌رانی سیاسی كه‌ دواتر له‌ سووریه‌‌و لوبنان ده‌سه‌ڵاتیان به‌ده‌سته‌وه‌ گرت. ئینگلیسییه‌كانیش كه‌سایه‌تییه‌كانی سه‌ر به‌ خۆیان هێانیه‌ مه‌یدان‌و به‌ ناوی ئه‌وانه‌وه‌، به‌ڵام به‌ كرده‌وه‌ به‌ شێوه‌ی راسته‌وخۆ ئه‌و ناوچانه‌یان ئیداره‌ ده‌كرد. ئه‌و سیاسه‌ته‌ پێشی به‌ گه‌شه‌كردنی ناسنامه‌ی هاوبه‌شی یه‌كگرتوو گرت‌و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ته‌ نوێیه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستی به‌ ویستی راسته‌وخۆی ئینگلیس‌و فه‌ڕانسه‌وییه‌كانه‌وه‌ به‌سته‌وه‌.

په‌راوێزه‌كان:
1- Breuilly, John, (1993): Nationalism and the states. Second Edition, reprinted 1995,1998. Manchester University Press, UK.
2- Hourani, Albert (1991): A History of the Arab Peoples. USA, Warner Book Edition.
3ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌ی‌ پێشوو
4- Breuilly, John, (1993): Nationalism and the states. Second Edition, reprinted 1995,1998. Manchester University Press, UK.
5- Owen Roger (1992): State, Power & Politics in the making of The Modern Middel East. Reprinted in 1993, 1994, 1997 London. Biddles, Guildford and King`s Lynn.
6- هه‌مان سه‌رچاوه‌ی‌ پێشوو، لاپه‌ڕه‌ی‌ 9

 رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 520.

  نوشته شده در  88/08/18ساعت 10:28 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

له‌"قه‌وم"ه‌وه‌ به‌ره‌و به‌نه‌ته‌وه‌بوون گه‌ڕان به‌شوێن ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی‌دا

به‌شی پانزده‌هه‌م

 

30-07-1388

عه‌بدوڵڵا حیجاب
بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی فارس
لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی له‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی فارس له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ ناسنامه‌ی داتاشراوی "ئێرانی" تێكه‌ڵ كراوه‌ته‌وه‌، باسێكی قووڵ هه‌ڵ‌ده‌گرێ‌‌و كورتكردنه‌وه‌ی ده‌توانێ ببێ به‌هۆی

كه‌مڕه‌نگ كردنه‌وه‌ی هێندێك فاكتۆری گرینگی پێكهێنه‌ری ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ده‌كرێ سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی فارس به‌و رووداوانه‌وه‌ گرێ بدرێ كه‌ له‌ ساڵه‌كانی كۆتایی ژیانی پاشایه‌تیی‌ قاجاڕدا هاتنه‌ گۆڕێ‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ دواتر به‌ بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی ئێران ناودێر كرا، پرۆژه‌یه‌كی سیاسی بوو كه‌ پاش شكڵ‌گرتنی ده‌وڵه‌تی نوێی ناوه‌ندی، به‌ ئیمكاناتی ده‌وڵه‌ت ناسنامه‌ی "فارس"ی كرد به‌ بنه‌ما بۆ شكڵ‌پێدانی ناسنامه‌یه‌كی نوێ‌‌و پاشانیش مێژوو‌و قه‌واره‌ی بۆ دروست كرد.
ئه‌و گۆڕانكارییه‌ سیاسییانه‌ی كه‌ له‌ هه‌رێمه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌و له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی 19دا هاتنه‌ گۆڕێ، كاریگه‌ریی راسته‌وخۆیان له‌ سه‌ر هه‌موو ئه‌و بزووتنه‌وه‌ سیاسی‌و نه‌ته‌وه‌یی‌یانه‌ هه‌بوو كه‌ دواتر له‌ ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستدا دروست بوون. تێك هه‌ڵكێشی رووداوه‌ سیاسییه‌كانی‌ ئیمپراتۆریی عوسمانی‌و كاریگه‌ریی هزری نه‌ته‌وه‌یی له‌ لای هاووڵاتیانی تورك‌زمانی دانیشتووی هه‌رێمه‌كانی قه‌فقاز، بۆ پێشه‌نگه‌ فارس‌زمانه‌كانی هه‌رێمه‌ پارێزراوه‌كانی قاجاڕ‌ بوون به‌ سه‌رچاوه‌ی فێربوون. وڵاتی قاجاڕیش وه‌ك ئیمپراتۆریی عوسمانی، ناوچه‌یه‌كی موسڵمان بوو‌و هه‌رچه‌ند زاڵبوونی ئایینی شیعه‌، بۆچوونی ئایینیی‌ زاڵ له‌م هه‌رێمه‌دا له‌ بۆچوونی ئایینیی‌ له‌ ئیمپراتۆریی عوسمانی‌دا جیا ده‌كرده‌وه‌، به‌ڵام كاریگه‌ریی دین له‌ سه‌ر سیاسه‌ت‌و كۆمه‌ڵگا له‌ هه‌ر دوو وڵات به‌ یه‌ك راده‌ به‌هێز بوو. بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی قاجاڕیش هه‌ر به‌ شێوه‌ی زاڵ له‌ ئیمپراتۆریی عوسمانی‌دا به‌ پێی یاسا‌و رێسای شه‌رعی ده‌جووڵاوه‌. سوننه‌تی ئایینی له‌ مێژووی په‌رسیادا، به‌ پێی بۆچوونی سرووشی عیرفانی1، ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز‌و خاوه‌ن نفووز بووه‌ كه‌ ریشه‌ی له‌ قووڵایی سیاسه‌ت‌و كۆمه‌ڵگای شیعه‌ مه‌زهه‌بی وڵاتدا داكوتاوه‌.

هه‌ر ئه‌و نفووزه‌ قووڵه‌ ئایینییه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ مه‌لا‌و رێبه‌ره‌ ئایینییه‌كان له‌ نێو كۆمه‌ڵگا‌و له‌ لای پێشه‌نگه‌ رووناكبیره‌كانی فارس خاوه‌نی جێگه‌‌و پێگه‌یه‌كی به‌هێز بن. وێڕای ئه‌و توێژه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌، كۆمه‌ڵێكی بچووك له‌ رووناكبیره‌ عه‌لمانییه‌كانیش كه‌ له‌ رۆژئاوا ده‌رسیان خوێندبوو‌و له‌ ده‌زگاكانی به‌ڕێوه‌به‌ریی وڵاتدا كاریان پێ ئه‌سپێردرابوو، له‌ نێو كۆمه‌ڵگادا خه‌ریك بوو چالاك ده‌بوو. ئه‌و پێشه‌نگه‌ سیاسییانه‌ له‌ ژماره‌یه‌ك‌ رۆژنامه‌وان، رووناكبیران‌و دیپلۆماتی تازه‌پێگه‌یشتوو پێك هاتبوون كه‌ پێوه‌ندیی رووناكبیرییان به‌ رۆژئاواوه‌ هه‌بوو‌و به‌رژه‌وه‌ندیی‌ خۆیان له‌وه‌دا ده‌بینی كه‌ بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی به‌هێزی ناوه‌ندی خه‌بات بكه‌ن. وێڕای ئه‌وانه‌ش كۆمه‌ڵێك پێشه‌نگی دۆزی نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێو هاووڵاتیانی تورك زمانی هه‌رێمی قه‌فقازی ژێر ده‌سه‌ڵاتی رووسیه‌دا،‌ خه‌ریكی دامه‌زراندنی پێوه‌ندییه‌كی گه‌رم له‌گه‌ڵ‌ توركه‌ ئازه‌رییه‌ هاوڕه‌گه‌زه‌كانیان له‌ وڵاتی قاجاڕدا بوون. ئه‌و رووناكبیره‌ پێشه‌نگانه‌ به‌ شێوه‌ی ئاشكرا پشتیوانییان له‌ ئاڵوگۆڕی سیاسی له‌ ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵاتی قاجاڕدا ده‌كرد‌و به‌ هیوا بوون كه‌ له‌م رێگایه‌وه‌ بتوانن بیری سیاسیی‌ خۆیان له‌ نێو هاوڕه‌گه‌زه‌كانیاندا بڵاو بكه‌نه‌وه‌.
له‌ نێو ئه‌و سێ‌ توێژه‌ رووناكبیره‌دا، رێبه‌رانی ئایینی‌و پێشه‌نگه‌ ناوه‌ندنشینه‌ فارسه‌كان، پتر كاریگه‌رییان له‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ سیاسییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ هه‌بوو تا پێشه‌نگه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌ تورك‌ زمانه‌كان. ده‌سته‌ی دوایی ورده‌ ورده‌ كه‌وته‌ ژێر كاریگه‌ریی ماركسیسته‌ سنوورنه‌ناسه‌كان‌و چونكه‌ هه‌وێنی هزری سیاسیی‌ خۆی له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ماركسیستیی‌ زاڵ به‌ سه‌ر رووناكبیرانی رووسدا وه‌رده‌گرت، زوو كه‌وته‌ په‌راوێزی بزووتنه‌وه‌ سیاسییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌‌و زیاتر وه‌ك هێزی یه‌ده‌ك بۆ بزووتنه‌وه‌ی فارس كه‌ڵكی لـێ‌ وه‌رگیرا. ته‌نانه‌ت له‌ ساڵانی چاره‌نووس‌سازی دوای شه‌ڕی جیهانیی‌ یه‌كه‌م تا شكڵ‌گرتنی ده‌وڵه‌تی نوێی ناوه‌ندی له‌ تاراندا، به‌هێزبوونی ده‌سه‌ڵاتی یه‌كیه‌تیی‌ سۆڤیه‌ت له‌ قه‌فقازدا بوو به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ رووناكبیرانی توركی ئه‌و هه‌رێمه‌‌و هاوبیره‌ ئازه‌رییه‌كانیان زیاتر تیشك بخه‌نه‌ سه‌ر خه‌باتی چینایه‌تی تا وه‌ڕێخستنی بزووتنه‌وه‌یه‌كی نه‌ته‌وه‌یی بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ.

بزووتنه‌وه‌ دژبه‌ره‌كان

پێشه‌نگه‌ سیاسییه‌ تازه‌ پێگه‌یشتووه‌كانی په‌رسیا له‌ دوو شتی وڵاته‌كه‌یان ناڕازی بوون: 1) ده‌ستێوه‌ردانی رۆژ به‌ڕۆژ روو له‌ زیادبوونی بیانییه‌كان له‌ كاروباری نێوخۆیی وڵات‌و كۆمه‌ڵگادا، 2) پاشایه‌تییه‌كی ته‌كڕه‌وی موتڵه‌ق كه‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵات‌و به‌ پشتیوانیی‌ رووسیه‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی ملهۆڕانه‌ وڵاتی ئیداره‌ ده‌كرد، به‌ڵام له‌به‌ر بێ‌ده‌ره‌تانی‌و بێ‌ده‌سه‌ڵاتی له‌ سیاسه‌تی ناوچه‌یی‌و ده‌ره‌وه‌دا، ده‌رگای وڵاتی به‌ سه‌ر نفووزی بیانیدا كردبۆوه‌. هه‌ر بۆیه‌ش هه‌ر قه‌یرانێك كه‌ سه‌ری هه‌ڵ‌ده‌دا، ده‌كرا به‌ بیانوویه‌ك بۆ ده‌ربڕینی دژایه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌و وه‌زعه‌.
تاقمی بچووكی ده‌سه‌ڵاتدار كه‌ به‌ ته‌واوی خۆی سپاردبوو به‌ ده‌رباری قاجاڕ، توانایی به‌ڕێوه‌بردنی وڵاتی نه‌بوو‌و به‌ راده‌یه‌ك لاواز بوو كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر هیچ بزووتنه‌وه‌یه‌كی دژبه‌ری گۆڕانخوازدا توانایی خۆڕاگریی‌ نه‌بوو. له‌و هه‌لومه‌رجه‌دا كۆمه‌ڵێك پێشه‌نگی نه‌ته‌وه‌یی فارس‌زمان كه‌ به‌شێكیان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا به‌شدار بوون‌و به‌شێكیشیان داوای ده‌سه‌ڵاتیان ده‌كرد، توانییان به‌ هاوكاریی رێبه‌رانی ئایینی شیعه‌ ره‌وتێكی نوێی سیاسی بۆ دامه‌زراندنی ناوه‌ندێكی به‌هێزی ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی كه‌ خۆشیان تێیدا بڕیارده‌ر بن، ده‌ست پێ‌ بكه‌ن.
ئه‌و هه‌وڵه‌ وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك بۆ شكڵ‌گرتنی وشیاریی نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێو گه‌لی فارسدا ده‌ژمێردرێ. ئه‌و رووداوه‌ سیاسییه‌ كه‌ وه‌ك وه‌رچه‌رخانێك له‌ مێژووی سیاسیی‌ هاوچه‌رخی هه‌رێمه‌ پارێزراوه‌كانی قاجاڕی ئه‌و سه‌رده‌مه‌‌و ئێرانی ئێستادا ده‌ژمێردرێ، ده‌ستپێكردنی بزووتنه‌وه‌یه‌كی‌ دژبه‌ره‌ كه‌ به‌ بزووتنه‌وه‌ی ته‌نباكوو ناوبانگی ده‌ركردوه‌. ئه‌و بزووتنه‌وه‌ له‌ ساڵانی 1890ه‌وه‌ تا 1892 به‌ شێوه‌یه‌كی‌ چالاكانه‌ كاری ده‌كرد‌و توانیی‌ كاریگه‌ری له‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگا‌و سیاسه‌تی ئه‌و سه‌رده‌می په‌رسیا دابنێ‌. ناوه‌ندی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ دژبه‌ره‌،‌ شاره‌ گه‌وره‌كانی ناوه‌ندی وڵات وه‌ك تاران، شیراز‌و ئیسفه‌هان بوو كه‌ هه‌ر له‌و كاته‌شدا یا وه‌ك پێگه‌ی به‌هێزی رێبه‌ره‌ ئایینییه‌كانی شیعه‌ ده‌ناسران، یا زۆر له‌و ناوه‌ندانه‌ نزیك بوون.
ناكرێ‌ خودی بزووتنه‌وه‌ی ته‌نباكوو به‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی نه‌ته‌وه‌یی فارس پێناسه‌ بكرێ، به‌ڵام ئه‌و راپه‌رینه‌ زه‌مینه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی زنجیره‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی سیاسیی‌ پێك هێنا كه‌ له‌ ئه‌نجامدا رێگای بۆ ته‌شه‌نه‌كردن‌‌و گه‌شه‌‌پێدانی هزری سیاسیی‌ نوێ‌‌و له‌وانه‌ بیری نه‌ته‌وه‌یی خۆش كرده‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ش هه‌موو ئه‌و راپه‌ڕینانه‌ی كه‌ به‌ دوای بزووتنه‌وه‌ی ته‌نباكوودا سه‌ریان هه‌ڵ‌داوه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك ره‌نگی نه‌ته‌وه‌ییان پێوه‌ دیاره‌.
زمانحاڵی به‌شی زۆری ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ له‌ سه‌رده‌می خۆیدا دوو رۆژنامه‌ بوون كه‌ هه‌ر دووكیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات‌و له‌ لایه‌ن رووناكبیره‌ تازه‌ پێگه‌یشتووه‌كانی خوێنده‌وار له‌ زانكۆكانی رۆژئاواه‌وه‌ ده‌رده‌چوون. رۆژنامه‌ی "قانون" له‌ ساڵی 1890ه‌وه‌ له‌ له‌نده‌ن چاپ‌و بڵاو ده‌كرایه‌وه‌‌و هێندێك له‌ ژماره‌كانی، چه‌ندین مانگ دوای ده‌رچوونیان ده‌گه‌یشتنه‌ ده‌ستی رووناكبیرانی نێوخۆ. رۆژنامه‌ی دیكه‌، "اختر"ی ناو بوو‌و له‌ ئیسته‌نبۆل ده‌رده‌چوو2 به‌و شێوه‌یه‌، بیری نوێ‌ ده‌گه‌یشته‌ توێژی تازه‌ پێگه‌یشتووی رووناكبیر له‌ شاره‌گه‌وره‌كانی نزیكی ده‌سه‌ڵاتی ئیداری‌و له‌ رێگای ئه‌وانیشه‌وه‌ له‌ نێو كۆمه‌ڵگای ناوه‌ندنشین‌دا بڵاو ده‌كرایه‌وه‌.
له‌ ساڵی 1905ه‌وه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی نوێی دژبه‌ر له‌ تاران‌و ئیسفه‌هان سه‌ری هه‌ڵ‌داوه‌‌و دواتر ته‌ورێزیشی گرته‌وه‌ كه‌ به‌ بزووتنه‌وه‌ی پاشایه‌تیی‌ ده‌ستووری یا "مشروگه" ناوبانگی ده‌ركردوه‌. ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ له‌ لایه‌ن رووناكبیرانی فارس‌و ئازه‌ربایجانییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برا‌و به‌ مه‌رجی ملكه‌چ‌بوونی بۆ رێبه‌رانی ئایینی شیعه‌، پشتیوانیی‌ شه‌رعیشی وه‌ده‌ست هێنا. ‌یه‌كێك له‌ مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی رووناكبیرانی ئازه‌ربایجانی له‌ به‌شداریكردن‌و پشتیوانی‌ له‌و بزووتنه‌وه‌یه‌،‌ گێڕاندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بۆ ته‌ورێز بوو كه‌ به‌ ساڵان ناوه‌ندێكی گرینگی ده‌سه‌ڵاتی ئیداری بوو، به‌ڵام ورده‌ ورده‌ خرایه‌ په‌راوێزه‌وه‌. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئامانجی بزووتنه‌وه‌، چاكسازیی‌ سیاسی له‌ ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵات بوو، بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی فارس گه‌وره‌ترین كه‌ڵكی له‌و حه‌ره‌كه‌ته‌ وه‌رگرت.
له‌ ساڵه‌كانی پاش سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی پاشایه‌تیی‌ ده‌ستووری‌دا، زه‌مینه‌ی گه‌شه‌كردنی ژیانی رووناكبیری له‌ تاران‌و شاره‌ گه‌وره‌كانی وڵاته‌ پارێزراوه‌كانی قاجاڕ خۆش كرابوو‌و له‌و رێگایه‌شه‌وه‌ ده‌رفه‌تی بڵاوكردنه‌وه‌ی هزری نوێی نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێو به‌شێكی كۆمه‌ڵگای فارس‌و ئازه‌ریدا پێك هاتبوو. ساڵه‌كانی نێوان 1905‌و 1911 كه‌ بزووتنه‌وه‌ی پاشایه‌تیی‌ ده‌ستووری به‌ هه‌ڵسوكه‌وتی په‌یتا په‌یتا، سه‌ره‌نجام توانیی‌ یه‌كه‌م ده‌ستكه‌وتی سیاسیی‌ خۆی كه‌ داسه‌پاندنی یاسای بنه‌ڕه‌تی نوێی دامه‌زراو له‌سه‌ر بنه‌مای ده‌ستوور بوو وه‌ده‌ست بێنێ‌، سه‌رده‌می گه‌شه‌كردنی ژیانی رووناكبیری‌و رۆژنامه‌وانیش بوو. له‌و ماوه‌یه‌دا، به‌ قسه‌ی جان فوران، 350 رۆژنامه‌، بڵاڤۆك‌و گۆڤار له‌ شاره‌كانی په‌رسیا (كه‌ له‌ ساڵی 1936ه‌وه‌ ناوی كرا به‌ ئێران) ده‌رده‌چوون كه‌ پتر له‌ 150 دانه‌یان له‌ تاران‌و 50 دانه‌شیان له‌ ته‌ورێز چاپ‌و بڵاو ده‌كرانه‌وه‌3. له‌ ژێر رووناكایی ئه‌و گه‌شه‌كردنه‌دا، بیری نه‌ته‌وه‌یی ئاسانتر له‌ نێو كۆمه‌ڵگای فارس‌و ئازه‌ریدا بڵاو ده‌كرایه‌وه‌.
به‌ڵام بزووتنه‌وه‌یه‌ك به‌ به‌رنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی كه‌ هاوته‌ریب بێ‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ كه‌ توركه‌ لاوه‌كان له‌ ئیمپراتۆریی عوسمانی‌دا ده‌ستیان پێ‌ كردبوو، قه‌ت له‌ په‌رسیادا شكڵی نه‌گرت. چونكه‌ كۆمه‌ڵگای "ئێران" له‌و سه‌رده‌مه‌دا، نه‌ له‌ بواری ئابوورییه‌وه‌، نه‌ له‌ بواری بازرگانی‌و پیشه‌سازییه‌وه‌‌و نه‌ له‌ بواری رووناكبیری‌و ئه‌ده‌بیاتی‌ نووسراوه‌ی هاوچه‌رخیشه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ پێ‌ نه‌گه‌یشتبوو كه‌ بتوانێ‌ په‌یامی بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی به‌ ته‌واوی وه‌ربگرێ‌. بۆیه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ لای رووناكبیران‌و رێبه‌رانی ئایینی گرینگ بوو، رزگاركردنی وڵات له‌ ژێر نفووزی بیانی‌و ده‌سپێكردنی چاكسازیی‌ سیاسی‌و ئیداری له‌ ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵاتدا بوو.
هه‌ر ئه‌و مه‌ساژه‌ نیوه‌چڵه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌‌ش كه‌ له‌ ده‌ورووبه‌ری ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵات شكڵی گرتبوو، نه‌ده‌گه‌یشته‌ هه‌رێمه‌ دوور كه‌وتووه‌كان، چونكه‌ زۆربه‌ی ئه‌و هه‌رێمانه‌ به‌ ئاڵقه‌ی زۆر لاواز به‌ ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ پێوه‌ند درابوون‌و نه‌ زمانی هاوبه‌ش، نه‌ فه‌رهه‌نگی هاوبه‌ش‌و ته‌نانه‌ت نه‌ مه‌زهه‌بی هاوبه‌شیشیان له‌گه‌ڵ‌ ده‌سه‌ڵاتداران هه‌بوو. بۆیه‌ نه‌ چالاكیی‌ سیاسی‌و نه‌ ژیانی رووناكبیریش له‌ ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵاتدا نه‌یتوانی كاریگه‌رییه‌كی ئه‌وتۆ له‌ سه‌ر هه‌رێمه‌كانی دوور له‌ بازنه‌ی ده‌سه‌ڵات دابنێ‌.
كاریگه‌ریی ناسیۆنالیزم به‌ دروستبوونی ده‌سه‌ڵاتی حكوومه‌تی ناوه‌ندی‌و ته‌نیا به‌ دوای شه‌ڕی جیهانیی‌ یه‌كه‌م‌دا توانیی‌ بگاته‌ هه‌رێمه‌ دووركه‌وتوه‌كانی وڵات‌و ده‌سه‌ڵاتی خۆی به‌سه‌ر ئه‌و ناوچانه‌دا بسه‌پێنێ‌. ئیدی له‌و كاته‌دا رووناكبیرانی فارس توانیان له‌م هه‌له‌ كه‌ڵك وه‌ربگرن‌و به‌ پته‌وكردنی جێ‌ پێی خۆیان له‌ ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵاتدا، له‌ سه‌ر بنه‌مای زمانی فارسی‌و مه‌زهه‌بی شیعه‌، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و سنووره‌ی كه‌ قاجاڕه‌كان تێیدا فه‌رمانڕه‌واییان ده‌كرد، ناسیۆنالیزمی قه‌ومی فارس بكه‌نه‌ بنه‌مای دامه‌زراندن‌و پته‌وكردنی ده‌سه‌ڵاتی نوێی ناوه‌ندی‌.

په‌راوێزه‌كان:

1- Irfani, Suroosh. (1983): Revolutionary Islam in Iran. Pitman Press, Bath, UK.
2- Foran 1994.
3- Iwanov 1977
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 519

  نوشته شده در  88/07/30ساعت 11:2 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

له‌"قه‌وم"ه‌وه‌ به‌ره‌و به‌نه‌ته‌وه‌بوون گه‌ڕان به‌شوێن ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی‌دا

 به‌شی‌ سێزده‌هه‌م

 

15-07-1388

عه‌بدوڵڵا حیجاب
بزووتنه‌‌وه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی تورك
له‌‌ ساڵانی سه‌‌ره‌‌تای سه‌‌ده‌‌ی بیسته‌‌مدا، ئیمپراتۆریی عوسمانی‌ زۆر بێ‌هێز‌و داماو ببوو، به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك كه‌‌ زیاتر له‌‌ سێ‌ یه‌‌كی هه‌‌موو هه‌‌رێمه‌‌كانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی خۆی له‌‌ ده‌‌ست دابووو باقیی ناوچه‌‌كانیشی به‌‌ نیوه‌‌چڵی بۆی ده‌‌پارێزران. كاتێك كه‌‌ گه‌‌لانی غه‌‌یره‌‌

موسوڵمانی دانیشتووی هه‌‌رێمه‌‌ ناوه‌‌ندییه‌‌كانی ئیمپراتۆری له‌‌ به‌‌رامبه‌‌ر ده‌‌وڵه‌‌تی ناوه‌‌ندیدا راپه‌‌ڕین‌و داخوازیی مافی نه‌‌ته‌‌وه‌‌ییان هێنایه‌‌ گۆڕێ‌، وه‌‌زعه‌‌كه‌‌ ئاڵۆزتریش بوو. ورده‌‌ ورده‌‌ له‌‌ نێو كۆمه‌‌ڵه‌‌ موسوڵمانه‌‌كانی پشتیوانی ئیمپراتۆریشدا ناكۆكی په‌‌یدا بوو‌و ئیتر لایه‌‌نی هاوبه‌‌شی دینی بۆ پاراستنی یه‌‌كیه‌‌تیی‌ خاكی ئیمپراتۆری به‌‌س نه‌‌بوو. سیاسه‌‌تی ناسیۆنالیستیی‌ سوڵتان عه‌‌بدولحه‌‌مید كه‌‌ له‌‌ ساڵانی نێوان 1876 تا 1908 له‌‌ ده‌‌وڵه‌‌تی عوسمانی‌دا به‌‌ڕێوه‌‌ ده‌‌چوو‌و ئیسلامی وه‌‌ك خاڵی پێكه‌‌وه‌‌ گرێدانی هه‌‌موو موسوڵمانان بۆ پاراستنی یه‌‌كیه‌‌تیی‌ خاكی ئیمپراتۆری به‌‌ كار ده‌هێنا، ئه‌‌وجاره‌‌ له‌‌ لایه‌‌ن دژبه‌‌رانه‌‌وه‌‌ وه‌‌ك بنه‌‌مای هه‌‌موو كێشه‌‌‌و گرفته‌‌كانی و‌ڵات چاوی لێ ده‌‌كرا.

وه‌‌ك ده‌‌رنجامێكی راسته‌‌وخۆی ئه‌‌و دژبه‌‌رییه‌‌، توێژی رووناكبیر‌و پێشه‌‌نگی تورك كه‌‌وته‌‌ بیری دۆزینه‌‌وه‌‌ی ناسنامه‌‌یه‌‌كی نوێ كه‌‌ له‌‌ ناسنامه‌‌ی شڵه‌‌ژاوی عوسمانی‌ جیاوازتر بێ‌. هیوای ئه‌‌و توێژه‌‌ تازه‌‌ پێگه‌‌یشتووه‌‌ ئه‌‌وه‌ بوو كه‌‌ له‌‌ جیاتیی‌ ئه‌‌و تێگه‌هه‌‌ تاقیكراو‌و شكستخواردووه‌‌ی كه‌‌ له‌‌ ئیمپراتۆریی عوسمانی‌دا له‌‌ سه‌‌ر ناسنامه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی هه‌‌بوو، به‌‌ تێڕوانینی نوێ، ناسنامه‌‌یه‌‌كی هاوچه‌‌رخی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی بۆ خه‌‌ڵكانی دانیشتووی ئیمپراتۆری ببیننه‌‌وه‌‌. له‌‌ سه‌‌ره‌‌تادا ئه‌‌و توێژه‌،‌ خاوه‌‌نی بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی تایبه‌‌ت به‌‌ خۆی نه‌‌بوو، به‌‌ڵام جێگه‌‌‌و پێگه‌‌ی به‌هێزی له‌‌ ده‌‌زگاكانی به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ریی ئیمپراتۆریدا، ئه‌‌و ده‌‌ره‌‌تانه‌‌ی بۆ ره‌‌خساند كه‌‌ له‌‌ ماوه‌‌یه‌‌كی كورتدا ببێ‌ به‌‌ خاوه‌‌نی بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی سیاسیی‌ به‌‌هێز‌و له‌‌ هه‌‌موو شوێنێك رێكخراو‌ی هاوبیر دابمه‌‌زرێنێ‌.
كه‌‌م كه‌‌س له‌‌ ئیمپراتۆریی عوسمانی‌دا بڕوای وابوو كه‌‌ له‌‌ سه‌‌ر بنه‌‌مای نیشانه‌‌ قه‌‌ومییه‌‌كان یا كاتێگۆری ئه‌‌تنیكی توركی، ده‌‌كرێ ناسنامه‌‌یه‌‌كی نوێی توركی بۆ گه‌‌ڵانی دانیشتووی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌ دروست بكرێ‌. چوونكه‌‌ تا ساڵه‌‌كانی كۆتایی سه‌‌ده‌‌ی نۆزده‌‌ش، رووناكبیران‌و به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌رانی ده‌‌زگا ئیدارییه‌‌كانی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌، هه‌‌ر چه‌‌ند له‌‌ بواری قه‌‌ومییه‌‌وه‌‌ تورك بوون، به‌‌ڵام خۆیان وه‌‌كوو تورك نه‌‌ده‌‌ناساند. لانداو‌و كۆشنێر، دوو لێكۆڵه‌‌ری مژاری ناسیۆنالیزمی تورك1 ده‌‌نووسن كه‌‌ تێگه‌هی "تورك" زیاتر به‌‌ نیشانه‌‌ی سووكایه‌‌تی پێكردن به‌‌و عه‌‌شیره‌‌ توركانه‌‌ به‌‌ كار ده‌‌برا كه‌‌ له‌‌ ناوچه‌‌ په‌‌راوێزكه‌‌وتو‌وه‌كان له‌‌ دێهاتدا ده‌‌ژیان. ته‌‌نانه‌‌ت زمانی فه‌‌رمیی‌ توركیش كه‌‌ له‌‌ ئیمپراتۆریدا به‌‌ كار ده‌‌برا، وه‌‌كوو نیشانه‌‌ی تورك بوونی ئیمپراتۆری به‌‌ كار ‌نه‌‌ده‌هات. قه‌‌ومه‌‌ توركه‌‌كانی به‌‌ر له‌‌ عوسمانییه‌‌كان، واتا سه‌‌لجووقییه‌‌‌كان‌و مه‌‌ملووكه‌‌كان كه‌‌ له‌‌ ناوچه‌‌دا به‌‌ سه‌‌دان ساڵ ده‌‌سه‌‌ڵاتیان هه‌بوو، به‌‌ وته‌‌ی كۆشنێر2، له‌‌ جیاتیی‌ زمانی خۆیان، زمانه‌‌كانی فارسی‌و عه‌‌ربییان وه‌‌ك زمانی فه‌‌رمی به‌‌ كار ده‌هێنا، به‌‌ بێ‌ ئه‌‌وه‌‌ی‌ له‌‌ مێژوودا وه‌‌ك ده‌‌سه‌‌ڵاتدارانی فارس یا عه‌‌ره‌‌ب بناسرێن.
بێجگه‌‌ له‌‌وه‌‌ش، ئه‌‌و میراته‌ فه‌‌رهه‌‌نگییه‌‌ی كه‌‌ له‌‌ ئاكامی ده‌‌سه‌‌ڵاتی سیاسیی‌ عوسمانییه‌‌كاندا خوڵقابوو، كاریگه‌‌ریی له‌‌ سه‌‌ر تێگه‌‌یشتنی زاڵ له‌‌ سه‌‌ر ناسنامه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی دانابوو، به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك كه‌‌ هزری دروستكردنی ناسنامه‌‌یه‌‌كی عوسمانی‌، زمانی عوسمانی‌‌و و‌ڵاتی عوسمانی‌، زۆر له‌‌ لای پێشه‌‌نگه‌‌ گۆڕانخوازه‌‌كانی ئه‌‌و سه‌‌رده‌‌مه‌‌، له‌‌ فیكری دروستكردنی ناسنامه‌‌یه‌‌كی توركی به‌‌هێزتر بوو. بۆیه‌‌ ترسی پێشه‌‌نگه‌‌ توركه‌‌كانیش ئه‌‌وه‌‌ بوو كه‌‌ زه‌‌قكردنه‌‌وه‌‌ی ناسنامه‌‌ی توركی ده‌‌توانێ‌ لایه‌‌نگرانی گۆڕانیان لـێ‌ هان بدا‌و دووبه‌‌ره‌‌كی بخاته‌‌ نێو بزووتنه‌‌وه‌‌ی گۆڕانخوازه‌‌وه‌‌ كه‌‌ سه‌‌ره‌‌نجامه‌‌كه‌‌ی به‌‌ زیانی هه‌‌موو بزووتنه‌‌وه‌‌كه‌‌ ته‌‌واو ده‌‌بوو.
له‌‌ كۆتایی‌یه‌‌كانی سه‌‌ده‌‌ی نۆزده‌‌دا، شكستی سیاسه‌‌تی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی سوڵتان عه‌‌بدولحه‌‌مید بوو به‌‌ هه‌‌وێنی وشیاریی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی له‌‌ نێو رووناكبیرانی تورك‌و بزووتنه‌‌وه‌‌ی گۆڕانخواز كه‌‌ زیاتر له‌‌ ئیسته‌‌نبۆل‌و شاره‌‌ ناوه‌‌ندییه‌‌كانی ئیمپراتۆریدا كاریگه‌‌ریی هه‌‌بوو. رووناكبیران له‌‌ لایه‌‌كه‌‌وه‌‌ دژایه‌‌تیی‌ ئه‌‌و ناسنامه‌ نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی‌یه‌‌یان ده‌‌كرد كه‌‌ له‌‌ سه‌‌ر بنه‌‌مای دین ئاوا ببوو‌و، له‌‌ لایه‌‌كی دیكه‌‌شه‌‌وه‌‌ ‌دژی ده‌‌سه‌‌ڵاتی بێ‌ سنووری خه‌‌لیفه‌‌ی عوسمانی‌ بوون. ئه‌‌وان له‌‌ ژێر كاریگه‌‌ریی هزری سێكۆلار كه‌‌ له‌‌ رۆژئاوادا ریشه‌‌ی داكوتابوو، هه‌‌وڵی سازدانی بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی عیلمانیان ده‌‌دا. ئه‌‌و وه‌‌زعه‌‌ی كه‌‌ له‌‌ ئاكامی شه‌‌ڕه‌‌ ده‌‌ره‌‌كییه‌‌كان ا پێك هاتبوو‌و ناكارامه‌‌بوونی ده‌‌سه‌‌ڵاتدارانی عوسمانی‌ له‌‌ به‌‌رامبه‌‌ر دوژمنه‌‌ ده‌‌ره‌‌كییه‌‌كاندا، ده‌‌رفه‌‌تی بۆ ئه‌‌و رووناكبیرانه‌‌ رێك ده‌‌خست كه‌‌ ناڕه‌‌زایه‌‌تیی‌ كاربه‌‌ده‌‌ستانی ئیدارییش بخه‌‌نه‌‌ خزمه‌‌ت پرۆژه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی خۆیانه‌‌وه‌‌.
بزووتنه‌‌وه‌‌ی توركه‌‌ لاوه‌‌كان
یا جان تورك

هزری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی تورك به‌‌ر له‌‌وه‌‌ی ببێ‌ به‌‌ بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی سیاسیی‌ خاوه‌‌ن نفووز، به‌‌ هێنانه‌‌گۆڕی داخوازی گۆڕان، زیاتر وه‌‌كوو بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی لایه‌‌نگری چاكسازی ده‌‌ناسرا تا بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی ناسیۆنالیستی. كۆمیته‌‌ی "اتحاد‌و تر‌قی‌" یا یه‌‌كیه‌‌تی‌‌و پێشكه‌‌وتن، كه‌‌ گه‌‌رای هزری ناسیۆنالیستیی‌ توركی دانا، تا ساڵی 1914ش بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی بێ‌ ده‌‌سه‌‌ڵات بوو كه‌‌ له‌‌ لایه‌‌ن ئه‌‌و پێشه‌‌نگه‌‌ توركانه‌‌ی كه‌‌ له‌‌ بزووتنه‌‌وه‌‌ی توركه‌‌ لاوه‌‌كاندا رێك خرابوون، كه‌‌متر پشتیوانی لـێ‌ ده‌‌كرا3. ته‌‌نانه‌‌ت خودی كۆمیته‌‌ی ئیتیحاد‌و ته‌‌ره‌‌قیش، هه‌‌ر نه‌‌بێ‌ له‌‌ سه‌‌ره‌‌تای دامه‌‌زراندنیدا، وه‌‌كوو بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی پێشكه‌‌وتنخواز هاته‌‌ مه‌‌یدان كه‌‌ بۆ چاكسازیی سیاسی‌و مافی ده‌‌ستووری بۆ هه‌‌موو هاووڵاتیانی ئیمپراتۆری كاری ده‌‌كرد. زۆربه‌‌ی ئه‌‌ندامانی ئه‌‌و بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌، هاوشان له‌‌ گه‌‌ڵ رووناكبیران‌و كاربه‌‌ده‌‌سته‌‌ پایه‌‌ به‌‌رزه‌‌كانی ئیمپراتۆری، لایه‌‌نگری هزری سێكۆلار‌و ده‌‌وڵه‌‌تێكی به‌هێزی ناوه‌‌ندی بوون. به‌‌ڵام له‌‌ نێوخۆی ئه‌‌و بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌شدا وه‌‌ك باقیی‌ لایه‌‌نه‌‌ دیاره‌‌كانی ئه‌‌وده‌‌م، ناكۆكی له‌‌ سه‌‌ر چۆنیه‌‌تی‌و شێوه‌‌ی دروستكردنی ئه‌‌و ده‌‌سه‌‌ڵاته‌‌ سیاسییه‌‌ هه‌‌بوو كه‌‌ ده‌‌یانه‌‌ویست دوای به‌‌ده‌‌سته‌‌وه‌‌گرتنی ده‌‌سه‌‌ڵات، دایمه‌‌زرێنن. له‌‌ لایه‌‌كی دیكه‌‌وه‌‌ ناكۆكیی‌ نێوان توركه‌‌كان‌و پێشه‌‌نگه‌‌ غه‌‌یره‌‌ توركه‌‌كانی نێو بزووتنه‌‌وه‌‌ی گۆڕانخواز ورده‌‌ ورده‌‌ سه‌‌ری هه‌ڵ‌َدایه‌وه‌‌. توركه‌‌كان ده‌‌یانه‌‌ویست به‌‌ دامه‌‌زراندنی ده‌‌سه‌‌ڵاتێكی نوێی سیاسی، سیستمێكی به‌هێزی ناوه‌‌ندی دامه‌‌زرێنن. رووناكبیرانی غه‌‌یره‌‌ تورك خوازیاری دامه‌‌زراندنی ده‌‌سه‌‌ڵاتێكی نوێ‌ بوون، به‌‌ڵام دژی ئاواكردنی سیستمێكی به‌‌هێزی ناوه‌‌ندی راده‌‌وه‌‌ستان. بۆیه‌‌ ورده‌‌ ورده‌‌ پێكهاته‌‌ی ئه‌‌ندامان‌و رێبه‌‌رانی هه‌‌ر دوو بزووتنه‌‌وه‌‌ی ئیتیحاد‌و ته‌‌ره‌‌قی‌و توركه‌‌ لاوه‌‌كان، گۆڕانی به‌‌ سه‌‌ردا هات. به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك كه‌‌ هه‌‌ر دوو بزووتنه‌‌وه‌‌ له‌‌ كۆمه‌‌ڵه‌‌ رێكخراوێكی فره‌‌چه‌‌شن‌و فره‌‌قه‌‌ومییه‌‌وه‌‌ به‌‌ره‌‌و رێكخراوی به‌‌هێزی توركی گۆڕانیان به‌‌سه‌‌ردا هات‌و ته‌‌نانه‌‌ت شێوه‌‌ی كار‌و ئامانجی سیاسیشیان گۆڕی4.
دوای كودیتای ساڵی 1908، بزووتنه‌‌وه‌‌ی توركه‌‌ لاوه‌‌كان كه‌‌ ئه‌‌و بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌ی به‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵات گه‌‌یاند‌و ده‌‌رفه‌‌تی گه‌‌شه‌‌كردنیشی بۆ كۆمیته‌‌ی ئیتیحاد‌و ته‌‌ره‌‌قی ره‌‌خساند، ده‌‌زگای ده‌‌سه‌‌ڵات‌و رایه‌‌ڵكه‌‌ی تازه‌‌ دامه‌‌زراوی رۆژنامه‌‌گه‌‌ریی ئیمپراتۆری به‌‌ یه‌‌كجاری خرانه‌‌ خزمه‌‌ت گه‌‌شه‌‌پێدانی هزری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی توركه‌‌وه‌‌. به‌‌ تایبه‌‌ت پڕوپاگه‌‌نده‌‌ له‌‌ رێگای نووسراوه‌‌‌و رۆژنامه‌‌كانه‌‌وه‌‌ كه‌‌ به‌‌ ته‌‌واوی له‌‌ ژێر كۆنتڕۆل‌و نفووزی ده‌‌سه‌‌ڵاتدارانی نوێدا بوو، كاریگه‌‌ریی زۆری له‌‌ سه‌‌ر بره‌‌وپێدانی بیری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی توركی دانا. هه‌‌رچه‌‌ند ژیانی رۆژنامه‌‌گه‌‌ریی ئه‌‌و سه‌‌رده‌‌مه‌‌ به‌هێزیش نه‌‌بووبێ‌، به‌‌ڵام به‌‌ به‌‌راوردكردن له‌‌گه‌‌ڵ كوردستان، له‌‌و هه‌‌رێمانه‌‌ی كه‌‌ دانیشتووانی تورك یا عه‌‌ره‌‌ب بوون، زیاتر رایه‌‌ڵكه‌‌ی رۆژنامه‌‌گه‌‌ری جێی‌ گرتبوو. یه‌‌كه‌‌م گۆڤاری توركی عوسمانی‌ له‌‌ ساڵی 1832دا بڵاو كراوه‌‌ته‌‌وه‌‌‌و له‌‌ ساڵانی دوای 1850شه‌‌وه‌‌، ژیانی رۆژنامه‌‌گه‌‌ری ده‌‌ستی پێكرد كه‌‌ له‌‌ ماوه‌‌ی نێوان ساڵانی 1880 تا 1890دا توانیی‌ رایه‌‌ڵكه‌‌یه‌‌كی دیار له‌‌ شاره‌‌ گه‌‌وره‌‌كاندا دابمه‌‌زرێنێ‌. ‌بۆ راكێشانی به‌‌شی خوێنده‌‌واری كۆمه‌‌ڵگا به‌‌ره‌‌و ئه‌‌و بیره‌‌ی‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتداران ده‌‌یانه‌‌ویست په‌‌ره‌‌ی پێ‌ بده‌‌ن، هه‌‌ر ئه‌‌و رایه‌‌ڵكه‌‌ زه‌‌عیفه‌ به‌‌س بوو.
به‌‌ده‌‌سته‌‌وه‌‌گرتنی ده‌‌سه‌‌ڵات له‌‌ لایه‌‌ن بزووتنه‌‌وه‌‌ی توركه‌‌ لاوه‌‌كانه‌‌وه‌‌، ژیانێكی نوێی دا به‌‌ بیری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی تورك. به‌‌ هاوكاری‌و ئیمكاناتی ده‌‌زگا ده‌‌وڵه‌‌تییه‌‌كان به‌‌ ده‌‌یان كۆمه‌‌ڵه‌‌‌و دامه‌‌زراوی لایه‌‌نگری هزری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی تورك، ئاوا كران‌و بره‌‌وپێدانی ناسیۆنالیزمی تورك بوو به‌‌ پیشه‌‌ی رۆژانه‌‌ی هه‌‌موو ده‌‌زگا ده‌‌وڵه‌‌تییه‌‌كان. له‌‌ نێو ئه‌‌و كۆمه‌‌ڵه‌‌ تازه‌ ‌دامه‌‌زراوانه‌‌ی كه‌‌ به‌‌ ئیمكانی ده‌‌وڵه‌‌ت رێبازی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی توركیان گه‌‌شه‌‌ پێ‌ دا، تورك ده‌‌رنه‌‌گی یا كۆمه‌‌له‌‌ی تورك (1908)‌و تورك بیلگی ده‌‌رنه‌‌گی، كۆمه‌‌ڵه‌‌ی زانیاریی تورك (1913)‌و تورك یووردو یا و‌ڵاتی تورك بوون كه‌ ئه‌‌وه‌‌ی دوایی‌یان له‌‌ ساڵی 1911دا دامه‌‌زرا‌و هزری ده‌‌وڵه‌‌ت ـ نه‌‌ته‌‌وه‌‌ی توركی زه‌‌ق كرده‌‌وه‌‌. دواتر پاش به‌هێزبوونی ناكۆكیی‌ نێوان پێشه‌‌نگه‌‌ عه‌‌ره‌‌به‌‌كانی هه‌‌رێمه‌‌ باشوورییه‌‌كانی ئیمپراتۆری به‌‌ تایبه‌‌ت له‌‌ سووریه‌‌‌و لوبنان‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌، بزووتنه‌‌وه‌‌ی ناسیۆنالیستیی‌ تورك زیاتر به‌‌ره‌‌و توركچیه‌‌تی ته‌‌و‌او‌ رۆیشت‌و ناسنامه‌‌ی توركی زیاتر زه‌‌ق كرده‌‌وه‌‌.
ناسنامه‌‌ی توركی
له‌‌ سه‌‌رده‌‌می نوێدا، كۆمه‌‌ڵناس، زییا گۆكئاڵپ (1923-1860) كه‌‌ له‌‌دایكبووی شاری ئامه‌‌دی كوردستان بوو، به‌‌ دامه‌‌زرێنه‌‌ر‌و بره‌‌وپێده‌‌ری سه‌‌ره‌‌كیی‌ بیری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی تورك ده‌‌ژمێردرێ‌. هه‌‌رچه‌‌ند به‌‌ر له‌‌ویش بیرۆكه‌‌ی دروستكردنی و‌ڵاتێكی پان‌و به‌‌رینی توركی له‌‌ باڵكانه‌‌كانه‌‌وه‌‌ تا مه‌‌غوولستان له‌‌ نێو هێندێك توركی دانیشتووی ده‌‌ره‌‌وه‌‌ی سنووره‌‌كانی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌دا باو بوو، به‌‌ڵام كاریگه‌‌ریی گۆكئاڵپ له‌‌ سه‌‌ر كۆمه‌‌ڵگا‌و رووناكبیرانی تورك له‌‌ راده‌‌ به‌‌ده‌‌ر بوو.
بیری ناسیۆنالیستیی‌ تورك به‌‌ر له‌‌ كاری گۆكئاڵپ زیاتر له‌‌ چوارچێوه‌‌ی كۆمه‌‌ڵێكی توندڕه‌‌وی ده‌‌ره‌‌وه‌‌ی كۆمه‌‌ڵگای توركدا خۆی ده‌‌نواند. بۆ وێنه‌‌، ئه‌‌و بزووتنه‌‌وه‌‌ پان توركه‌‌ی كه‌‌ له‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی توركنشینی ژێر ه‌‌سه‌‌ڵاتی رووسیه‌‌دا وه‌‌گه‌‌ڕ كه‌‌وتبوو، به‌‌ هیچ شێوه‌‌یه‌‌ك نه‌‌یتوانی جێ‌ پێیه‌‌ك له‌‌ ئیمپراتۆریی عوسمانی‌دا بكاته‌‌وه‌‌. ئیسمائیل گاسپرینسكی (1914-1851) ی دامه‌‌زرێنه‌‌ر‌و به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ری ئه‌‌و بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌، كه‌‌ خه‌‌ڵكی هه‌‌رێمی گاسپارای كه‌‌ریمه‌‌ بوو، له‌‌ ساڵی 1883دا به‌‌ بڵاوكردنه‌‌وه‌‌ی بڵاڤۆكێكی ناسیۆنالیستی به‌‌ ناوی "ته‌‌رجومان"، بیری یه‌‌كیه‌‌تیی‌ له‌‌ زمان‌و بیر‌و كرده‌‌وه‌‌ی توركیدا بڵاو ده‌‌كاته‌‌وه‌‌، كه‌‌چی نه‌‌ بڵاڤۆكه‌‌كه‌‌ی‌و نه‌‌ رێكخراوه‌‌كه‌‌‌شی‌، هیچ كامیان ناتوانن له‌‌ نێو خاكی ئیمپراتۆریدا جێگایه‌‌ك بكه‌‌نه‌‌وه‌‌.
زییا گۆكئاڵپ هه‌‌ر له‌‌ سه‌‌ره‌‌تاوه‌‌ دژی بیرۆكه‌‌ی ناسنامه‌‌ی عوسمانی‌ راوه‌‌ستا كه‌‌ ناسنامه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌كانی به‌‌ ئایینیانه‌‌وه‌‌ گرێ ده‌‌دا‌و هه‌‌موو موسوڵمانه‌‌كانی وه‌‌ك یه‌‌كینه‌‌یه‌‌ك چاو لـێ‌ ده‌‌كرد كه‌‌ به‌‌هۆی دینی هاوبه‌‌شه‌‌وه‌‌، ده‌‌بوا ناسنامه‌‌یه‌‌كی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی هاوبه‌‌شیشیان هه‌بێ‌. گۆكئاڵپ كولتووری به‌‌ بنه‌‌مای ناسنامه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی داده‌‌نا‌و ئه‌‌و ناسنامه‌‌یه‌‌ی له‌‌ شارستانیه‌‌ت‌و ئایین جیا ده‌‌كرده‌‌وه‌‌. به‌‌ بۆچوونی ئه‌‌و، كه‌‌سێكی تورك ده‌‌یتوانی له‌‌ هه‌‌مان كاتدا كه‌‌ موسوڵمانی چاكه‌‌، كه‌‌سێكی پێشكه‌‌وتووی هاوچه‌‌رخیش بێ‌‌و ناسنامه‌‌ی توركیی‌ خۆشی هه‌‌بێ‌.5
به‌‌ پێشه‌‌نگایه‌‌تیی‌ گۆكئاڵپ، رۆژنامه‌‌وانه‌‌كان، رووناكبیران‌و به‌‌شێكی ده‌‌زگای به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ریی عوسمانی‌،‌ له‌ دوای ساڵی 1908ه‌‌وه‌‌ گڕ‌وتینێكی نوێیان به‌‌ هه‌‌وڵی دروستكردنی ناسنامه‌‌یه‌‌كی نوێی توركی به‌‌خشی. ئه‌‌وان به‌‌ تیشك خستنه‌‌سه‌‌ر زمان‌و نرخه‌‌ مێژووییه‌‌كانی تورك، وشیاریی نه‌‌ته‌‌وه‌‌ییان له‌‌ كۆمه‌‌ڵگای توركدا به‌هێزتر كرد‌و رێگایان بۆ جیاكردنه‌‌وه‌‌ی ناسنامه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی تورك له‌‌ ناسنامه‌‌ی دینی خۆش كرده‌‌وه‌‌. به‌‌ڵام سه‌‌ره‌‌ڕای ئه‌‌وه‌‌ش، خاڵی گرینگی وه‌‌رچه‌‌رخان له‌‌ خه‌‌باتی بزووتنه‌‌وه‌‌ی ناسیۆنالیستیی‌ تورك بۆ شكڵ‌پێدانی ناسنامه‌‌یه‌‌كی نوێی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی، پاش شه‌‌ڕی جیهانیی‌ یه‌‌كه‌‌م‌و به‌‌ زیاتربوونی ده‌‌وری ئه‌رته‌ش له‌‌ رووداوه‌‌ سیاسییه‌‌كاندا هاته‌‌ ئاراوه‌‌.
له‌‌ ژێر كاریگه‌‌ریی سیاسه‌‌تی ناسیۆنالیستیی‌ كۆمیته‌‌ی ئیتیحاد‌و ته‌‌ره‌‌قیدا، یه‌‌كه‌‌م كێشه‌‌ قه‌‌ومییه‌‌كانی نێوان دانیشتوانی ئیمپراتۆریش سه‌‌ریان هه‌‌ڵ‌دایه‌وه‌‌. شه‌‌ڕی نێوان جووتیارانی تورك‌و یوونانی له‌‌ رۆژئاوای ئاناتۆلیا، كه‌‌ به‌‌ رای باركلی (1997) به‌‌ فیتی كاربه‌‌ده‌‌ستان هه‌ڵ‌گیرسابوو‌، وه‌‌ك سه‌‌ره‌‌تای ئه‌‌و كێشانه‌‌ ده‌‌ژمێردرێ‌. ساڵی 1915 نۆره‌‌ گه‌‌یشته‌‌ ئه‌‌رمه‌‌نیه‌‌كان. ئه‌‌ندامانی بزووتنه‌‌وه‌‌ی توركه‌‌ لاوه‌‌كان به‌‌ پشتیوانیی‌ هێزه‌‌كانی ده‌‌وڵه‌‌ت له‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی باشوور‌و باشووری رۆژئاوای ئیمپراتۆری، له‌‌ ماوه‌‌یه‌‌كی كورتدا به‌‌ قڕكردنی پتر له‌‌ 1‌و نیو میلیۆن ئه‌‌رمه‌‌نی‌، سه‌‌رده‌‌ستیی خۆیان له‌‌و هه‌‌رێمه‌‌دا سه‌‌پاند. له‌‌ نێوان ساڵانی 22-1919دا ئه‌رته‌شی عوسمانی‌ كه‌‌ ئیدی به‌‌ راشكاوی به‌‌ره‌‌و ناسنامه‌‌یه‌‌كی تۆخی توركی راكێشرابوو، به‌‌ شه‌‌ڕی چاره‌‌نووسسازی دژی یه‌‌كه‌‌ سه‌‌ربازییه‌‌ یوونانییه‌كان له‌‌ ئاناتۆلیا، چاره‌‌نووسی ئه‌‌و ده‌‌وڵه‌‌ته‌‌ی دیاری كرد كه‌‌ له‌‌ ساڵی 1922دا بوو به‌‌ توركیه‌‌ی نوێ‌. ئیدی ناسنامه‌‌یه‌‌كی نوێی توركی‌و بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی سیاسیی‌ تورك كه‌‌ له‌‌ ناسیۆنالیزمی قه‌‌ومی توركه‌‌وه‌‌ سه‌‌رچاوه‌‌ی ده‌‌گرت، بوون به‌‌ راستییه‌‌كی داسه‌‌پاو.

1-Kushner, David (1977) : The rise of Turkish Nationslism 1876-1908. Frank Cass and Company Limited. London. And Landau M.Jacob (1981): Pan Turkism. From Irredentism to Cooperation. London C. Hurst & Co Publisher Ltd. Reprinted 1995 in Hong Kong.
2ـ هه‌‌مان سه‌‌رچاوه‌‌
3- Breuilly, John, (1993): Nationalism and the states. Second Edition, reprinted 1995,1998. Manchester University Press, UK.
4- Barkey, Karen and Mark von Hagen (1997): After Empire; Multi ethnic Societies and Nation- Building. The Soviet Union and the Russia, Ottoman and the Habsburg Empiers. Westview Press, A Division of Harper Collins Publishers, inc.
5- Breuilly, John, (1993): Nationalism and the states. Second Edition, reprinted 1995,1998. Manchester University Press, UK.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 518

  نوشته شده در  88/07/16ساعت 1:4 قبل از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

 راپۆرتی‌ سیاسیی‌ سكرتێری‌ گشتیی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران بۆ پلینۆمی‌ حه‌وته‌م

 

05-07-1388

یه‌كێك له‌ مه‌سه‌له‌ گرنگه‌كانی‌ نێوان پلینۆمی‌ پێشو‌و‌و ئه‌م جاره‌مان، مه‌سه‌له‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆك كۆماری‌ ئێران بوو. سه‌ره‌تاكانی‌ پێش هه‌ڵبژاردن، خودی‌ هه‌ڵبژاردن‌و رووداوه‌كانی‌ دوای‌ هه‌ڵبژاردن سێ‌ مه‌سه‌له‌ی‌ گرنگ بوون. ئێمه‌ له‌ پلینۆمدا بڕیارمان دا كه‌ ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ ته‌حریم بكه‌ین به‌ هۆگه‌لێك كه‌ ئه‌وكات باسمان كرد كه‌ گرنگترینیان ئه‌وه‌ بوو كه‌ هیچ ئاڵوگۆڕێك به‌ سه‌ر رێژیمدا نه‌هاتووه‌ تا به‌شداری‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا بكه‌ین. هێندێك رێكخراو‌و لایه‌نی‌ دیكه‌یش ته‌حریمیان كرد، هێندێكی‌ دیكه‌ش ته‌حریمیان نه‌كرد. هه‌ڵبژاردن كه‌ به‌ڕێوه‌ چو‌وه‌و

ئیستدلال‌و بۆچوونه‌كانی‌ كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی‌ ته‌حریمی‌ هه‌ڵبژاردن هه‌مووی‌ راست ده‌رچوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌داخه‌وه‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران توانیی‌ به‌ كۆمه‌ڵێك پیلان كه‌ هه‌میشه‌ له‌ به‌ره‌به‌ری‌ هه‌ڵبژاردندا به‌ه‌ڕێوه‌یان ده‌با، سه‌رنجی‌ خه‌ڵك بۆ لای‌ سندوقه‌كانی‌ ده‌نگدان راكێشێ‌. گرنگترین كارێك كه‌ له‌و پێوه‌ندییه‌دا كرا، ئه‌و مونازره‌ ته‌له‌ویزیونیانه‌ بوون كه‌ له‌ TVده‌وڵه‌تی‌یه‌كاندا به‌ڕێوه‌ چوون. مونازره‌كان له‌ به‌ینی‌ چوار كاندیدای‌ سه‌رۆك كۆماری‌ بوو وه‌ك كارێكی‌ نوێ‌ له‌ ئێراندا، به‌ تایبه‌ت له‌و جه‌هه‌ته‌وه‌ كه‌ مۆره‌كانی‌ رێژیم بۆخۆیان باسی‌ گه‌نده‌ڵی‌، بێ‌كیفایه‌تی‌‌و به‌گشتی‌ ئه‌و خاڵه‌ لاوازانه‌یان ده‌كرد كه‌ هه‌یانه‌‌و به‌ ده‌یان ساڵه‌ له‌ لایه‌ن ئوپۆزیسیۆنی‌ ئێرانی‌‌و له‌ لایه‌ن به‌شێكی‌ زۆر له‌ خه‌ڵكی‌ ئێرانه‌وه‌ باسی‌ ده‌كرێ‌‌و به‌ تاوانی‌ ئه‌و قسانه‌ خه‌ڵك ده‌گیران‌و زیندانی‌‌و ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌كران‌و ئه‌نواعی‌ ئیتیهامیان پێ‌ وارید ده‌كرا، به‌ڵام له‌و مونازرانه‌دا خودی‌ مۆره‌كانی‌ رێژیم كه‌ چوار كاندیداكه‌ بوون، له‌ سه‌ر شاشه‌كانی‌ ته‌له‌ویزیۆن ئه‌و باسانه‌یان ده‌كرد. له‌ رابڕدووشدا هه‌روا بووه‌، له‌ به‌ره‌به‌ری‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، جا چ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆك كۆماری‌‌و چ هه‌ڵبژاردنی‌ پارله‌مان، هێندێك مه‌یدانیان ئاوه‌ڵا كردوه‌ كه‌ كاندیداتۆره‌كان هێندێك وه‌عده‌‌و وه‌عید بده‌ن. به‌ جۆرێك كه‌ بتوانن سه‌رنجی‌ خه‌ڵك رابكێشن به‌ لای‌ هه‌ڵبژاردندا. به‌داخه‌وه‌ ئه‌و سیاسه‌ته‌ی‌ رێژیم سه‌ركه‌وتو بووه‌، ئه‌وه‌ یه‌كێك له‌ مه‌سه‌له‌كان بوو یان بڵیین یه‌كێك له‌و هۆیانه‌ بوو كه‌ سیاسه‌تی‌ رێژیمی‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵبژاردن سه‌ر خست. مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ دیكه‌ هێندێك وه‌عده‌‌و وه‌عید بوون كه‌ كاندیداكانی‌ ئه‌مجار به‌ تایبه‌تی‌ كه‌ڕووبی‌ له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ هێندێك ئازادی‌‌و مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ باسی‌ كردن. ئه‌وانه‌ش هه‌ر بۆخۆی‌ مه‌یدانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ گه‌رم كرد‌و هێندێك كه‌سی‌ دڵخۆش كرد كه‌ وادیاره‌ ئاڵوگۆڕێك هه‌یه‌، كه‌وابوو هه‌تا به‌جێ‌ نه‌ماوین با تێیدا به‌شدار بین. بۆیه‌ دیتمان كه‌ ژماره‌ی‌ به‌شداران له‌ هه‌ڵبژاردندا به‌رچاو بوو. وه‌ختێك ده‌ڵێم به‌رچاو بوو، مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نیه‌ ئه‌و ئاماره‌ی‌ كه‌ رێژیم ئیعلامی‌ كردوه‌ بۆ خه‌ڵك قابیلی‌ قه‌بووڵ‌ بێ‌. به‌ڵام ئه‌و زانیارییانه‌ی‌ له‌ نێوخۆی‌ وڵاته‌وه‌ هاتوون، نیشان ده‌ده‌ن كه‌ خه‌ڵك به‌ نیسبه‌ت هه‌ڵبژاردنی‌ رابردوو به‌شدارییان زیاتر بوو. ئه‌وه‌ بوو به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ كه‌ رێژیم كه‌ڵكی‌ باشی‌ لێوه‌ بكا‌و به‌م هۆیه‌وه‌ به‌ خه‌ڵكی‌ نێوخۆ‌و ده‌ره‌وه‌ به‌ تایبه‌ت ئورووپا‌و ئامریكا بسه‌لمێنی‌ كه‌ رێژیمه‌كه‌ی‌ به‌هۆی‌ پشتیوانیی‌ خه‌ڵك، ئێستاش مه‌شروعیه‌تی‌ هه‌یه‌. هاوڕێیان! ئاگادارن كه‌ خامنه‌یی‌ ته‌نانه‌ت له‌ نوێژی‌ هه‌ینیی‌ رابڕدوودا (هه‌ینیی‌ پێش ئاخر هه‌ینیی‌ ره‌مه‌زان) له‌ یه‌كێك له‌ خوتبه‌كانی‌دا ئیشاره‌ی‌ به‌ قسه‌ی‌ ئۆپۆزیسیۆن كرد، ئه‌وان ده‌ڵێن ئیعتیمادی‌ نێوان خه‌ڵك‌و حكوومه‌ت له‌به‌ین چووه‌، ئه‌دی‌ ئیعتماد له‌وه‌ زیاتر؟ كه‌ خه‌ڵك به‌و راده‌یه‌ به‌شداریی‌ كرد. پێویسته‌ به‌وه‌ش ئیشاره‌ بكه‌ین كه‌ له‌ ره‌وتی‌ هه‌ڵبژاردندا ئورووپا‌و ئامریكا به‌ ته‌واوی‌ ئومیدوار بوون كه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ كه‌ به‌شداریی‌ كردوه‌، ئه‌و جاره‌ هه‌ركه‌س بێته‌ سه‌رۆك كۆمار ده‌توانێ‌ ساحێبی‌ ئیختیاراتێك بێ‌ كه‌ هێندێك هه‌نگاوی‌ نوێ‌ بنێ‌. ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن ته‌نیا وه‌ك هه‌ڵبژاردن چاوی‌ لـێ‌ بكه‌ین، به‌ بێ‌ عه‌واریزی‌ دوای‌ هه‌ڵبژاردن، ده‌توانین بڵێین كه‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌وجاره‌ی‌ سه‌رۆك كۆماری‌ بۆ كۆماری‌ ئیسلامی‌ سه‌ركه‌وتوو بوو. هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌گه‌ر كاره‌كه‌ له‌و خاڵه‌دا كوتایی‌ هاتبا، گرفتی‌ یه‌كجار زۆر زیاتر بۆ خه‌ڵك فه‌راهم ده‌بوو. چوونكه‌ خه‌ڵك به‌شداریی‌ كردوه‌، سه‌ركۆمارێكی‌ كه‌ به‌ ده‌نگێكی‌ زۆره‌وه‌ هه‌ڵ‌ده‌بژێردێ‌، مه‌شروعیه‌تی‌ هه‌یه‌ له‌ نه‌زه‌ری‌ ئه‌فكاری‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌یه‌وه‌. كۆماری‌ ئیسلامی‌ ژێستی‌ مه‌شروعییه‌تی‌ خۆی‌ ده‌گرێ‌‌و ئه‌مجاره‌ كاری‌ به‌ربه‌ره‌كانێ‌ بۆ ئوپۆزیسیون، له‌گه‌ڵ ئه‌و رێژیمه‌ زۆر سه‌ختر ده‌بوو له‌ نه‌زه‌ری‌ ئه‌فكاری‌ عمومیی‌ دونیاوه‌، به‌ڵام دیتمان كاره‌كه‌ لێره‌دا كوتایی‌ نه‌هات‌و خه‌باتی‌ خه‌ڵك دژی‌ رێژیم به‌ دوای راگه‌یاندنی‌ ئاكامی‌ هه‌ڵبژاردن ده‌ستی‌ پێ‌ كرد. كاندیداكانی‌ دیكه‌ نه‌زه‌ریان وابوو كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا فێڵ كراوه‌‌و ئه‌و ده‌نگانه‌ی‌ كه‌ خه‌ڵك داویه‌تی‌ بۆ ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد نه‌بووه‌، به‌ڵكوو بۆ مووسه‌وی‌ بووه‌. ئاكامی‌ ئه‌و ئیعترازه‌ بوو به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌ سه‌دان هه‌زار له‌ خه‌ڵكی‌ ناڕازی‌ هاتنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان‌و دژی‌ راگه‌یاندنی‌ ئاكامی‌ هه‌ڵبژاردن دروشمیان دا‌و ئه‌و ئاكامه‌یان ره‌د كرده‌وه‌‌و داوایان كرد كه‌ هه‌ڵبژاردن هه‌ڵ‌بوه‌شێته‌وه‌. كرده‌وه‌ی‌ رێژیم له‌ ره‌وتی‌ ئه‌و خۆپیشاندانانه‌دا له‌ راستی‌دا نه‌ك ئه‌و ئیعتباره‌ی‌ كه‌ له‌ ره‌وتی‌ هه‌ڵبژاردندا كه‌سبی‌ كردبوو له‌ به‌رچاوی‌ ئه‌فكاری‌ عمومیی‌ دونیا‌و خه‌ڵكی‌ ئێران له‌ ده‌ستی‌ دا، به‌ڵكوو هێنده‌ی‌ دیكه‌ بوو به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ كه‌ رواڵه‌تی‌ راسته‌قینه‌ی‌ رێژیم له‌ به‌رچاوی‌ ئه‌فكاری‌ عمومیی‌ دونیاوه‌ به‌ تایبه‌تی‌ به‌رچاوی‌ خه‌ڵكی‌ ئێرانه‌وه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ دڵیان به‌وه‌ خۆش كردبوو كه‌ له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا ئاڵوگۆڕێك دێته‌ پێشی‌‌و سه‌رۆك كۆمارێكی‌ كه‌ ئه‌وان ده‌یانهه‌وێ‌ هه‌ڵ‌ده‌بژێردرێ‌ له‌ به‌ینی‌ چوار كه‌سه‌كه‌دا، شك‌و گومانێكی‌ یه‌كجار زۆر هاته‌ پێشێ‌.
ئه‌گه‌ر خاڵه‌ لاوازه‌كانی‌ ئه‌و رێپێوانانه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ین، یه‌كیان ئه‌وه‌ بوو كه‌ رێبه‌رییه‌كی‌ دێموكرات بوونی‌ نه‌بوو كه‌ بتوانێ‌ ناڕه‌زایه‌تیی‌ خه‌ڵكه‌كه‌ هیدایه‌ت بكا، چوونكه‌ گومانی‌ تێدا نیه‌ كه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ی‌ هاته‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان‌و به‌شداری‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان بوو، هه‌موویان ئه‌وه‌ نه‌بوون ته‌ره‌فداری‌ له‌ موسه‌وی‌ یان له‌ كه‌ڕووبی‌‌و كاندیداكانی‌ دیكه‌ بكه‌ن، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ بۆخۆی‌ بوو به‌ به‌هانه‌یه‌كی‌ باش بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و خه‌ڵكه‌ی‌ كه‌ له‌ رێژیم ناڕازی‌ بوون، تێكه‌ڵی‌ ئه‌و خۆپیشاندانانه‌ بن‌و ئیعترازی‌ خۆیان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ده‌سته‌جه‌معی‌ دژی‌ رێژیم ده‌رببڕن. ئه‌و خۆپیشاندانانه‌ كه‌ ده‌ستی‌ پێ‌ كرد له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ خۆی‌ كارێكی‌ به‌ ئه‌رزش بوو، به‌ڵام به‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ رێبه‌رییه‌كی‌ دێموكرات دروشمی‌ دێموكراتیك له‌ لایه‌ن رێبه‌ره‌كانیه‌وه‌ مه‌تره‌ح نه‌بوو. ئه‌وه‌ كه‌ رێبه‌ره‌كانی‌ ئه‌و ئۆپۆزیسیۆنه‌ یان خۆپیشاندانانه‌ ده‌ریان ده‌بڕی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ ته‌حكیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌‌و پشتیوانی‌ له‌ وه‌لی‌ فه‌قیه‌و به‌رگری‌ له‌ قانونی‌ ئه‌ساسی‌ بوون، كه‌ سێ‌ عامیلی‌ بنه‌ڕه‌تین كه‌ خه‌ڵكی‌ ئێرانیان به‌و رۆژه‌ كێشاوه‌. خودی‌ خۆپیشاندانه‌كه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ی‌ رێبه‌رییه‌كی‌ دێموكراتی‌ نه‌بوو، یه‌كگرتووش نه‌بوو. بۆ یه‌كگرتوو نه‌بوو؟ چوونكه‌ له‌ ژێر سازمانده‌هیی‌ رێكخراوێكی‌ دیاریكراودا كۆ نه‌ببوونه‌وه‌، له‌ راستی‌دا هه‌ڵقوڵاوێكی‌ به‌ رێكه‌وت بوو بۆ ده‌ربڕینی‌ ناڕه‌زایه‌تی‌. بۆیه‌ ده‌بینین كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ چه‌ند رۆژی‌ سه‌ره‌تادا زۆر به‌هێز بوو، به‌ڵام ورده‌ ورده‌ سه‌ركوت كرا‌و گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ بێنه‌ سه‌ر بانه‌كان‌و الله‌ اكبر بڵێن، یان له‌ هێندێك شوێنی‌ تاران كۆبوونه‌وه‌ی‌ مه‌قته‌عی‌ پێك بێنن، دوایی‌ بڵاوه‌یان پێ‌ ده‌كردن. یه‌كێكی‌ دیكه‌ له‌ خاڵه‌ لاوازه‌كانی‌ ئه‌و خۆپیشاندانانه‌ لانیكه‌م له‌ سه‌رتاكاندا، ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌گه‌ر ده‌یتوانی‌ ئامانجی‌ زۆر به‌رزی‌ هه‌بێ‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی‌ ئاڵوگۆڕی‌ به‌ینی‌ مووسه‌وی‌‌و ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاددا قه‌تیس مایه‌وه‌، ته‌نانه‌ت به‌شێكی‌ زۆری‌ خه‌ڵكه‌كه‌ ئه‌وه‌یان نه‌ده‌شارده‌وه‌ كاتێك لێیان ده‌پرسین، ده‌یانگۆت ئێمه‌ به‌ دژی‌ ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد خۆپیشاندان ده‌كه‌ین. مووسه‌ویش په‌یتا په‌یتا باسی‌ وه‌لی‌ فه‌قیه‌و گرینگیی‌ وه‌لی‌ فه‌قیه‌و قانوونی‌ ئه‌ساسیی‌ ده‌كرد. ته‌نانه‌ت له‌ به‌خشنامه‌یه‌كدا كه‌ له‌ سه‌ر ماڵپه‌ڕه‌كه‌ی‌ خۆیشی‌ بڵاو بۆوه‌، ته‌وسیه‌ی‌ ده‌كرد به‌وانه‌ كه‌ به‌شداریی‌ رێپێوان ده‌كه‌ن نه‌كا دروشمه‌كانتان له‌ چوارچێوه‌ی‌ قانوونی‌ ئه‌ساسی‌، دژی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌‌و وه‌لی‌ فه‌قیه بێ‌. ئه‌وانه‌ كه‌ به‌ نێوی‌ جووڵانه‌وه‌ی‌ "سبز" له‌ ژێر رێبه‌ریی‌ مووسه‌وه‌یدا خۆپیشاندانه‌كانیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات رێك ده‌خست، ئیجازه‌یان نه‌ده‌دا بێجگه‌ له‌ دروشمه‌كانی‌ خۆیان هیچ ئاڵایه‌ك‌و هیچ دروشمێكی‌ دیكه‌ به‌رز بكه‌نه‌وه‌. جارێ‌ هێشتا هیچ نه‌بوو پێش به‌ دروشمی‌ خه‌ڵكیان ده‌گرت یان هاواری‌ هه‌مووی‌ ئه‌وانه‌ له‌ حاڵێكدا روویان ده‌دا لانیكه‌م ئه‌وانه‌ی‌ ته‌مه‌نیان له‌ سه‌رێیه‌‌و ده‌ورانی‌ سه‌رتای‌ شۆڕشیان دیوه‌ ده‌زانن كه‌ ئه‌و ده‌میش خه‌ڵك ئه‌و دروشمه‌ی‌ هه‌ڵ‌گرتبوو‌و ئاكامه‌كه‌یشمان دیت. زۆربه‌ی‌ ئه‌و دروشمانه‌ی‌ كه‌ له‌ خۆپیشاندانه‌كاندا ده‌وترانه‌وه‌ كاتێك به‌ وردی‌ سه‌ره‌نجت ده‌دایه‌ ته‌نانه‌ت له‌ هێندێك باس‌و نووسراوه‌كان كه‌ له‌ سه‌ر ماڵپه‌ڕه‌كان هه‌بوو له‌ لایه‌ن هێندێك رێكخراوی‌ سیاسی‌ كه‌ خۆیان به‌ رووناكبیر‌و پێشڕه‌و ده‌زانی‌، دروست سه‌رده‌می‌ ئینقلابم ده‌هاته‌وه‌ به‌رچاو كه‌ ئێمه‌ی‌ تێدا به‌شدار بووین. ئه‌و ده‌می‌ نه‌سڵی‌ ئێمه‌ كه‌ له‌ ئیینقلابدا به‌شدار بوون كه‌م وابوو بیر له‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ دوای‌ ئه‌و حكوومه‌ته‌، ده‌بێته‌ چی‌. ته‌نها باس له‌وه‌ ده‌كرا ده‌بێ‌ شا بڕوا، ئاكامه‌كه‌مان دیت، به‌ڵێ‌ شا رۆیشت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ كه‌ به‌ سه‌رماندا هات‌و جێی‌ شای‌ گرته‌وه‌، ئێستا هه‌موو له‌به‌رچاومانه‌. ئێستاش ئه‌و هه‌موو قوربانیدانه‌، زیندانی‌كێشان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ بپارێزین‌و ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد لاچێ‌‌و مووسه‌وی‌ بێ‌. مووسه‌وه‌ی‌ له‌ یه‌كێك له‌ سوخه‌نرانییه‌كانی‌دا ته‌نانه‌ت باس له‌ ستایشی‌ وه‌لی‌ فه‌قیه دا ده‌ڵێ‌: "وه‌لی‌ فه‌قیه له‌ سه‌رتای‌ ئینقلابه‌وه‌ تاكوو ئێستا ئێمه‌ی‌ له‌ كودتاكان‌و خۆدموختاری‌ ته‌له‌به‌كان پاراستووه‌." وه‌كوو مووسه‌وی‌‌و كه‌ڕووبی‌‌و خاته‌می‌ ئه‌وانه‌ بڵێن له‌ سه‌ریان قه‌رار دابنێن تاكوو ئێستاش شتێكی‌ موشه‌خه‌سی‌ سیاسی‌ كه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ تازه‌ مه‌تره‌ح بكه‌ن نیه‌. ئێستا ئاخرین داواكانی‌ ئه‌وانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌یانهه‌وێ‌ ئه‌و ئینقلابی‌ ئیسلامییه‌ بگه‌ڕێننه‌وه‌ ]بۆ[ زه‌مانی‌ خومینی‌، كه‌ ئه‌گه‌ر بتوانن ئه‌و كاره‌ بكه‌ن گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ سی‌ ساڵ له‌مه‌وپێش، تازه‌ مه‌گه‌ر له‌ زه‌مانی‌ خومه‌ینی‌دا ئه‌و جه‌نایه‌تانه‌ی‌ كه‌ ئێستا هه‌ن نه‌بوون؟ خۆ خومینی‌ مابوو كه‌ كوشتاری‌ زیندانییانی‌ سیاسی‌ ده‌ستی‌ پێ‌ كرد‌و له‌وێدا ته‌جاوز ده‌كرا به‌و كچانه‌ی‌ كه‌ له‌وێدا بوون، مه‌بادا باكیره‌ بكوژرێن‌و بچنه‌ به‌هه‌شت. ئه‌و فه‌جایعه‌ له‌ زه‌مانی‌ خومینی‌دا ده‌ستی‌ پێ‌ كردوه‌‌و ئێستاش ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ ده‌یكێشێ‌ میراتی‌ ئه‌و شۆڕشه‌یه‌، كه‌چی‌ تازه‌ دوای‌ سی‌ ساڵ ده‌بێ‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ بكوژرێن له‌ پێناو گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ شۆڕش بۆ ده‌ورانی‌ خومینی‌. خاڵه‌ لاوازه‌كانی‌ ئه‌و رێپێوانه‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ توێژێكی‌ به‌رین له‌ خه‌ڵك تێیدا به‌شداریی‌ نه‌كرد، وه‌ك خه‌ڵكی‌ هه‌ژاری‌ خوارووی‌ تاران (جنوب شهری‌ها)‌و كرێكاران، زۆرتر ته‌یفی‌ رووناكبیر یان بڵێین توێژی‌ مته‌وه‌ستی‌ كۆمه‌ڵگایه‌ كه‌ به‌شداریی‌ تێدا كرد‌و بازاڕی‌ تاران زۆر كه‌م به‌شداریی‌ كرد.
به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و خاڵه‌ لاوازانه‌دا ناكرێ‌ حاشا له‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌و رێپێوان‌و رووداوانه‌ به‌گشتی‌ ده‌سكه‌وتی‌ باشیشی‌ هه‌بوو. یه‌كێك له‌و خاڵه‌ به‌هێزانه‌ی‌ كه‌ لێره‌دا ده‌توانین ئاماژه‌ی‌ پێ‌ بكه‌ین، ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌گه‌ر پێشتر له‌ به‌ینی‌ باڵه‌كانی‌ رێژیمدا جیاوازیی‌ بۆچوون‌و به‌ پچه‌پچ باسیان لێوه‌ ده‌كرد، له‌ ره‌وتی‌ هه‌ڵبژاردن‌و دواتردا ئاشكرا بوو. پێم وایه‌ ئه‌و درزه‌ی‌ كه‌ به‌م ئاشكرا وتنه‌ كه‌وته‌ نێوان باڵه‌كانی‌ رێژیم، زۆر له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ كه‌ بتوانن به‌ هاسانی‌ چاره‌سه‌ری‌ بكه‌ن. با لێره‌ له‌ په‌رانتیزدا ئیشاره‌ به‌وه‌ بكه‌م كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ ئیختلافی‌ به‌ینی‌ باڵه‌كانی‌ رێژیم زۆره‌، به‌ڵام له‌ بیرمان نه‌چێ‌ ئه‌و ئیختلافانه‌ له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی‌ قودره‌تی‌ شه‌خسی‌یه‌ نه‌ك له‌ سه‌ر ئازادی‌‌و دێموكراسی‌ بۆ خه‌ڵك. هه‌مووی‌ ئه‌و باڵانه‌ش كه‌ هه‌ن مان‌و نه‌مانیان به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ بوونی‌ كۆماری‌ ئیسلامییه‌وه‌. كۆماری‌ ئیسلامی‌ بۆ هه‌موویان ئامانجی‌ نه‌هایی‌یه‌، بۆیه‌ پاراستن، ئیستحكامی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌‌و دیفاع له‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئامانجی‌ هه‌موویانه‌، به‌ڵام ره‌نگه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئه‌و ئامانجه‌دا كه‌ بۆ هه‌موویان گرنگه‌ ئیختلافی‌ نه‌زه‌ریان هه‌بێ‌ یانی‌ بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ كه‌ پاراستنی‌ نیزامه‌كه‌یانه‌، هه‌ركام بۆچوونی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌وی‌ دیكه‌ جیاوازه‌، جا له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئه‌و رێژیمه‌دا هه‌ر كه‌سه‌ هه‌وڵ ده‌دا ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی‌ زۆرتر بێ‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌یه‌تی‌‌و ئیمكانی‌ زیاتری‌ هه‌بێ‌. ئیختلافه‌كه‌ له‌و چوارچێوه‌دا چوونكه‌ هه‌موویان بێگومان ئه‌وه‌ی‌ ده‌زانن كه‌ ئه‌گه‌ر رۆژێك كۆماری‌ ئیسلامی‌ نه‌مێنێ‌، ئه‌وانه‌ ئه‌گه‌ر ژیانیشیان نه‌كه‌وێته‌ مه‌ترسی‌، لانیكه‌م ئیدی‌ له‌ ده‌سه‌ڵات‌و په‌ڕ‌وپۆ ده‌كه‌ون. بۆیه‌ هه‌موویان له‌و چوارچێوه‌یه‌دا یه‌كگرتوو ده‌بنه‌وه‌، په‌شیمان بوونه‌وه‌ی‌ ره‌فسه‌نجانی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و توندوتیژییه‌ی‌ كه‌ له‌ سه‌رتادا بووی‌، بادانه‌وه‌ی‌ بۆ لای‌ خامنه‌یی‌ دروست له‌و خاڵه‌دایه‌. ره‌فسه‌نجانی‌ به‌ دوو هۆ زووتر بای‌ دایه‌وه‌ بۆ لای‌ ئه‌سڵه‌كه‌ی‌ خۆی‌: یه‌كه‌م ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ره‌فسه‌نجانی‌ له‌وانی‌ دیكه‌ سیاسی‌تره‌، ئه‌وه‌ باش ده‌زانێ‌ كه‌ ئه‌گه‌ر كۆماری‌ ئیسلامی‌ بكه‌وێته‌ مه‌ترسی‌یه‌وه‌، ئیدی‌ بۆ ئه‌و‌و مووسه‌وی‌‌و كه‌ڕووبی‌‌و خامنه‌یی‌ وه‌ك یه‌ك وایه‌. دووهه‌م: ئه‌وه‌ كه‌ ره‌فسه‌نجانی‌ سه‌روه‌ت‌و سامانێكی‌ یه‌كجار زۆری‌ هه‌یه‌‌و ده‌بێ‌ بیپارێزێ‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ بیپارێزێ‌ ناتوانێ‌ دژایه‌تی‌ له‌گه‌ڵ خامنه‌یی‌ بكات، به‌ تایبه‌ت كه‌ هه‌ست بكه‌ن مه‌سه‌له‌كه‌ جیدییه‌، به‌ دژی‌ رێژیمه‌‌و مه‌ترسیی‌ بۆ پێك دێنێ‌. ئه‌وه‌ش كه‌ سه‌رانی‌ ئیسلاح ته‌له‌بانیان گرتووه‌‌و ئیعترافیان پێ‌ ده‌كه‌ن له‌ زیندان كارێكیان پێ‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌گه‌ر هاتنه‌ ده‌رێ‌ ئیدی‌ نه‌وێرن بجووڵینه‌وه‌. كارێكیان به‌سه‌ر دێنن كه‌ ده‌بێ‌ وڵات به‌جێ‌ بێڵن، وه‌كوو كه‌دیوه‌ر‌و هێندێكی‌ دیكه‌، یان له‌ ئێراندا بێده‌نگ دانیشن.
به‌شداریی‌ خه‌ڵك له‌ رێپێوانێكی‌ ئاوا به‌ریندا له‌ دوای‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ دژی‌ رێژیمی‌ پاشایه‌تی‌ یه‌كه‌م جار بوو دژی‌ حكوومه‌ت به‌و به‌رینییه‌ ده‌هاته‌ كایه‌وه‌. خه‌ڵك هه‌ستی‌ ده‌كرد كه‌ بوونی‌ هه‌یه‌، ده‌توانێ‌ نه‌زه‌ری‌ خۆی‌ بڵێ‌، ئه‌وه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ گرینگ بوو. خاڵێكی‌ دیكه‌ش ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌گه‌ر رێژیم به‌شداریی‌ خه‌ڵكی‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا به‌ نیشانه‌ی‌ مه‌شرووعیه‌تی‌ خۆی‌ داده‌نا‌و له‌ نه‌زه‌ری‌ ئه‌فكاری‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌یه‌وه‌ بۆ كۆماری‌ ئیسلامی‌ وه‌ك ده‌سكه‌وتێكی‌ سیاسی‌ ده‌ژمێردرا. یه‌كیه‌تیی‌ ئورووپا، ئامریكا‌و وڵاتانی‌ ئورووپا ته‌قریبه‌ن زۆربه‌ی‌ زۆریان یه‌ك یه‌ك به‌ دژی‌ ئه‌و سه‌ركوت‌و كرده‌وانه‌ی‌ كه‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران دژی‌ خه‌ڵكه‌كه‌ كردیان، ناڕه‌زایه‌تییان ده‌ربڕی‌‌و ته‌نانه‌ت بۆ یه‌كه‌مین جار دوای‌ هاتنه‌ سه‌ركاری‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ كه‌مترین ده‌وڵه‌تی‌ دونیا پیرۆزبایی‌یان له‌ سه‌ركه‌وتنی‌ ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد كردوه‌. بۆ یه‌كه‌م جاره‌ له‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێراندا سه‌رۆك كۆمارێك بێته‌ سه‌ر كار كه‌ مۆره‌ گرنگه‌كانی‌ رێژیم بۆ خۆیان نه‌ك پیرۆزبایی‌ لـێ‌ نه‌كه‌ن، به‌ڵكوو بڵێن ئه‌و سه‌رۆك كۆماره‌ به‌ سه‌رۆك كۆمارێكی‌ مه‌شرووع نازانین. ئه‌وانه‌ له‌ باری‌ سیاسییه‌وه‌ ده‌سكه‌وتێكی‌ گرینگ بوون بۆ خه‌ڵك كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا هاتنه‌ ئاراوه‌.
هیوادارم ده‌سكه‌وتێكی‌ گرنگی‌ دیكه‌ش وه‌ده‌ست هاتبێ‌، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكی‌ ئێران به‌ تایبه‌ت رێفۆرمیسته‌كان‌و ئه‌و لایه‌نه‌ سیاسییانه‌ی‌ كه‌ بوونه‌ ئاڵاهه‌ڵگری‌ هاندانی‌ خه‌ڵك بۆ به‌شداری‌ له‌ هه‌ڵبژارندا، حافیزه‌ی‌ تاریخییان به‌هێز بێ‌‌و له‌ هه‌ڵبژاردنێكی‌ دیكه‌دا رێژیم دووباره‌ به‌ پیلانێكی‌ نوێ‌ نه‌توانێ‌ له‌ هه‌ستی‌ خه‌ڵك كه‌ڵك وه‌رگرێ‌‌و بۆ ئامانجه‌كانی‌ خۆی‌ به‌كاریان بێنێ‌‌و بیانكێشیته‌ سه‌ر سندووقه‌كانی‌ ده‌نگدان، چوونكه‌ له‌ راستی‌دا كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ نێوان هه‌ڵبژاردنی‌ ده‌وره‌ی‌ نۆهه‌م تا ده‌هه‌م، هیچ ئاڵوگۆڕێكی‌ به‌ سه‌ر نه‌هاتبوو كه‌ هه‌ڵبژاردن ئازاد بێ‌‌و خه‌ڵك بتوانن كاندیدای‌ خۆیان هه‌ڵ‌بژێرن. له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ ده‌وره‌ی‌ نۆهه‌مدا قسه‌كانی‌ ره‌فسه‌نجانیمان له‌ بیر ماوه‌ كه‌ ئه‌و ده‌میش سه‌باره‌ت به‌ فێڵ‌كردن له‌ راگه‌یاندنی‌ ئاكامی‌ هه‌ڵبژاردندا گۆتی‌ شكایه‌تی‌ خۆم ده‌به‌مه‌ به‌ر باره‌گای‌ خوا، به‌ڵام به‌شێك له‌و خه‌ڵكه‌ دووباره‌ فریویان خوارد‌و له‌ هه‌ڵبژاردندا به‌شدارییان كرد. ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌‌و رووداوه‌كانی‌ دوای‌ ئه‌و، گه‌وره‌ترین په‌ند بوون بۆ ئه‌وانه‌ی‌ گومانیان له‌ فێڵبازی‌‌و درۆزنیی‌ ئه‌و رێژیمه‌ هه‌بوو‌و فریوی‌ دروشمه‌كانیان خوارد، به‌و هیوایه‌ی‌ به‌ یه‌كجاری‌ ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ كوتایی‌ پێ‌ بێ‌‌و چیدیكه‌ به‌ ئاماده‌بوونیان له‌ سه‌ر سندووقه‌كانی‌ ده‌نگدان مه‌شرووعییه‌ت به‌ رێژیم نه‌ده‌ن. له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ رێژیمدا، به‌ تایبه‌تی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ پارلمان‌و سه‌رۆك كۆماریدا به‌شداری‌ نه‌كه‌ن. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ بێته‌ دی‌ ده‌سكه‌وتێكی‌ یه‌كجار زۆر گه‌وره‌ ده‌بێ‌ بۆ خه‌ڵك‌و گه‌وره‌ترین زه‌ربه‌ له‌ رێژیم‌و ده‌توانێ‌ سه‌ره‌تای‌ ئاڵوگۆڕێكی‌ گه‌وره‌ بێ‌ له‌ ره‌وتی‌ رووداوه‌كانی‌ ئێران به‌ره‌و ئازادی‌‌و دێموكراسی‌‌و هێنانه‌ كایه‌ی‌ دروشمی‌ ئازادیخوازی‌ كه‌ به‌ قازانجی‌ خه‌ڵك بێ‌ نه‌ك به‌ قازانجی‌ گرووپێك یان باڵێك له‌ باڵه‌كانی‌ رێژیم.
ئێستا ئه‌گه‌ر ئاوڕێك له‌و هه‌ڵبژاردنه‌ بده‌ێنه‌وه‌، سیناریۆ كه‌ ئاوا فه‌رز كه‌ین (هه‌رچه‌ند ده‌ڵێن له‌ تاریخدا ئه‌گه‌ر نیه‌‌و تاریخ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رووی‌ داوه‌) كه‌ به‌ دوای‌ رێپێوانه‌كاندا مووسه‌وی‌ ببوایه‌ به‌ سه‌رۆك كۆمار، یانی‌ لێیان قه‌بووڵ بكردایه‌ كه‌ ببێته‌ سه‌رۆك كۆمار، ساتێك خۆمان له‌وی‌ دابنێین كه‌ دوای‌ ئه‌و پشتیوانییه‌ی‌ كه‌ خه‌ڵك كردی‌ له‌ نێوخۆی‌ وڵات، دوای‌ ئه‌و پشتیوانه‌ی‌ كه‌ له‌ ئورووپا‌و ئامریكا له‌ هه‌ڵبژاردن كرا، ئاكامی‌ رێپێوانه‌كه‌ ببا به‌وه‌ی‌ ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد وه‌لا نێن‌و مووسه‌وی‌ بكه‌ن به‌ سه‌رۆك كۆمار، ده‌زانن بۆ ئێران چ فاجعه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ بوو. ئه‌وده‌می‌ سیستمه‌كه‌ هه‌ر كۆماری‌ ئیسلامی‌ بوو له‌ ژێر سایه‌ی‌ وه‌لی‌ فه‌قیهدا‌و ئه‌و قانوونی‌ ئه‌ساسییه‌دا كه‌ ئێستا هه‌یه‌، به‌ڵام یه‌كێك هاتۆته‌ سه‌ر كار كه‌ له‌ نه‌زه‌ر ئه‌فكاری‌ عمومی‌یه‌وه‌ قه‌بووڵیانه‌، خه‌ڵكی‌ ئێران دڵی‌ پێ‌ خۆش كردوه‌ كه‌ ئاڵوگۆڕێك پێك بێنێ‌. جا ئه‌وجار بڕۆ بۆ سی‌ ساڵی‌ دیكه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ قۆر به‌سه‌ری‌ بكێشێ‌ تا جارێكی‌ دیكه‌ بۆیان سابیت بێ‌‌و به‌ دونیا بسه‌لمێنن مووسه‌وی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد هیچ فه‌رقی‌ نیه‌. جارێكی‌ دیكه‌ بۆی‌ سابیت بكا كه‌ ئه‌وه‌ی‌ ته‌ئسیری‌ هه‌یه‌‌و خه‌ڵكی‌ به‌و رۆژ ره‌شی‌یه‌ كێشاوه‌، سیستمه‌ نه‌ك ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد، نه‌ك مووسه‌وی‌‌و نه‌ك ئه‌وی‌ دیكه‌. بۆیه‌ وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ زۆر به‌داخین كه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ لاوانی‌ پاك‌و ئیحساساتی‌، ئازادیخواز، خه‌ڵكێكی‌ نیشتمانپه‌روه‌ر له‌ زینداندان له‌ ژێر شكه‌نجه‌دا، گه‌وره‌ترین بێ‌ ئیحرتامییان پێ‌ كراوه‌. خه‌ڵكێكی‌ زۆر كوژران، ته‌نانه‌ت ئێستاش ژماره‌یه‌ك بێ‌ سه‌رو شوێنن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا جێگای‌ خۆشحاڵییه‌ كه‌ ئه‌وه‌ نه‌هاته‌ پێشێ‌.
باسكردن‌و لێكدانه‌وه‌ی‌ ئه‌و رووداوانه‌ی‌ كه‌ روویان داوه‌ بۆ ئێمه‌ زیاتر له‌و باره‌وه‌ گرنگن كه‌ بزانین داهاتوو به‌ره‌و كوێ‌ ده‌چێ‌، چوونكه‌ ئێمه‌ ده‌بێ‌ له‌ سه‌ر ئه‌و پێشینه‌یه‌ به‌رنامه‌ی‌ كاری‌ خۆمان دابنێین. یه‌ك له‌و حاڵه‌تانه‌ی‌ پێشبینی‌ ده‌كرێ‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ نێو خۆیاندا ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ موخالیفن له‌ مۆره‌ گرنگه‌كان، بۆ لای‌ خۆیان رایان بكێشنه‌وه‌‌و هاوكات كه‌سانی‌ ناسرا‌و‌و به‌ناوبانگی‌ ده‌ورووبه‌ری‌ مووسه‌وی‌‌و كه‌ڕووبی‌‌و ئه‌وانی‌ دیكه‌ ده‌یانگرن. رێفۆرمخوازانی‌ به‌ نێوبانگ كه‌ كاریگه‌رییان هه‌بوو له‌و رووداوانه‌دا ده‌گرن، له‌ زینداندا وایان لێ‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئیدی‌ ده‌نگیان لێوه‌ نه‌یه‌، دوایی‌ ورده‌ ورده‌ ئازادیان ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر كار به‌وه‌ش كوتایی‌ نه‌هات، به‌دوور نیه‌ كه‌ سه‌رانی‌ ئه‌و جه‌ره‌یانه‌ گرنگتر له‌ هه‌موویان كه‌ڕووبی‌‌و مووسه‌وی‌ بگرن‌و له‌ زینداندا بێ‌ده‌نگیان بكه‌ن. یان هه‌ر كام به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ ناو به‌رن وه‌ك ئه‌وانه‌ی‌ له‌ رابڕدووشدا رووی‌ داوه‌. به‌ كورتی‌ له‌ مه‌یدان دركردنیان‌و وه‌لانانیان له‌ ئارادایه‌. قسه‌كانی‌ خامنه‌یی‌ له‌ نوێژی‌ هه‌ینیی‌ رابڕدوودا هیچ گومانێكی‌ له‌و پێوه‌ندییه‌دا نه‌هێشتۆته‌وه‌، هه‌ر دوای‌ ئه‌ویش قسه‌كانی‌ خه‌ریكه‌ پیاده‌ ده‌بێ‌. دوێنێ‌، پێرێ‌ گوێم لـێ‌ بوو ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد له‌ دادگا شكایه‌تی‌ له‌ ئایه‌توڵڵا سانعی‌ كردوه‌ كه‌ گۆیا له‌ ره‌شت‌و له‌ سوخنرانی‌دا دژی‌ ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد قسه‌ی‌ كردوه‌. سانعی‌ یه‌كێكه‌ له‌ مۆره‌ ناوداره‌كان‌و له‌ باری‌ ئایینی‌یه‌وه‌ ناسراوه‌، بۆ چاوترسێن كردنی‌ خوێندكاران كه‌ جه‌وهه‌ری‌ ئه‌سڵیی‌ خۆپیشاندانه‌كان بوون، خامنه‌یی‌ له‌ قسه‌كانی‌دا باسی‌ ئه‌وه‌ی‌ كرد كه‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌ به‌شی‌ زانسته‌ مرۆیی‌یه‌كان ده‌رس ده‌خوێنن كه‌ نێزیك به‌ دوو ملیون كه‌سن، ئه‌وانه‌ له‌ ژێر كاریگه‌ریی‌ فه‌رهه‌نگی‌ غه‌ربدا شك‌و گومانیان بۆ پێك هاتووه‌‌و دژی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامین. ئێستا وا وێده‌چێ‌ كه‌: یه‌كه‌م ئه‌گه‌ر زۆر به‌ گران بۆیان ته‌واو نه‌بێ‌ بۆ ماوه‌یه‌ك زانكۆكانیان دابخه‌ن، لانیكه‌م دانشكه‌ده‌كانی‌ زانسته‌ مرۆیی‌یه‌كان له‌و ماوه‌یه‌دا جارێكی‌ دیكه‌ پاكسازیی‌ مامۆستاكان‌و خوێندكاران بكه‌نه‌وه‌، له‌ جیاتی‌ ئه‌و مامۆستایانه‌ی‌ كه‌ لایان ده‌به‌ن كه‌سانێك دابنێن كه‌ سه‌ر به‌ خۆیان بن‌و ئیدئۆلۆژیی‌ ئه‌وان په‌ره‌ پێ‌ بده‌ن مه‌به‌ست ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ئه‌وان سه‌ر ده‌كه‌ون، چوونكه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ زانست‌و زانكۆ شتێك نین كه‌ ته‌واو به‌ دڵی‌ رێژیم بچێته‌ پێش، به‌ڵام ره‌وتی‌ رووداوه‌كان به‌ره‌و ئه‌و ئاقاره‌ ده‌ڕوا.
له‌ داهاتوودا رێژیم وه‌حشیانه‌تر له‌ ئێستا به‌رخورد ده‌كا له‌گه‌ڵ ئۆپۆزیسیۆن، چوونكه‌ ئه‌وجاره‌ ترسی‌ لـێ‌ نیشتووه‌. با له‌ بیرمان نه‌چێ‌ هه‌مووی‌ ئه‌و توندوتیژییه‌ی‌ رێژیم ده‌یكا له‌ ترسانه‌، ئه‌وان باش ده‌زانن كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌مترین مه‌جال بۆ خه‌ڵك پێك بێ‌، ئیدی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران وجوودی‌ نامێنێ‌‌و به‌ تایبه‌تی‌ رێپێوانه‌كانی‌ به‌رینی‌ ئه‌و جاره‌ ئه‌و زه‌نگی‌ خه‌ته‌ره‌ی‌ بۆ ئه‌وان لـێ‌ داوه‌. بۆیه‌ ئه‌وپه‌ڕی‌ دڵه‌خۆرپه‌‌و ترس‌و له‌رزیان له‌ نه‌مانی‌ حكوومه‌ته‌كه‌یاندایه‌، مادام مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌مانی‌ رێژیم له‌ گۆڕێ‌ دایه‌، ئه‌وان بۆ مانه‌وه‌یان به‌زه‌یی‌یان به‌ هیچ كه‌سێكدا نایه‌‌و ئاماده‌ن له‌ كه‌سانی‌ سه‌ره‌وه‌ڕا سه‌ركوت بكه‌ن. خامنه‌یی‌ له‌ نوێژی‌ هه‌ینی‌دا باسی‌ ئه‌و راستییانه‌ی‌ كرد‌و نێوه‌رۆكی‌ قسه‌كانی‌ له‌و پێوه‌ه‌ندییه‌دا ئه‌وه‌ بوو كه‌ كه‌ڕووبی‌‌و مووسه‌وی‌‌و ئه‌وانی‌ دیكه‌ دڵیان به‌وه‌ خۆش نه‌بێ‌ بڵێن كۆماری‌ ئیسلامییان پێك هێناوه‌‌و خزمه‌تمان كردوه‌، به‌م شێوه‌یه‌ ره‌نگه‌ بتوانن بۆ ماوه‌یه‌ك ئارامی‌یه‌ك پێك بێنن‌و خه‌ڵك چاوترسین بكه‌ن كه‌ ده‌نگیان ده‌رنه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ ئارامشی‌ پێش له‌ گه‌رده‌لوول ده‌بێ‌، ده‌نگ ده‌رنه‌هاتن به‌ مانای‌ ره‌زایه‌تی‌ خه‌ڵك نیه‌، به‌ڵكوو هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا تووڕه‌یی‌‌و بێزاریی‌ خه‌ڵك زیاتر ده‌بێ‌. گیروگرفته‌كانی‌ رێژیم رۆژبه‌رۆژ زیاتر ده‌بن، ناڕه‌زایه‌تیی‌ مه‌راجعی‌ شیعه‌ له‌و شێوه‌ ئیداره‌ كردنه‌ی‌ حكوومه‌ت زیاتر ده‌بێ‌‌و ئیسلاح ته‌له‌بان گه‌وروترین گوشاریان ده‌خرێته‌ سه‌ر.
ئاكامی‌ ئه‌م سیاسه‌ته‌ ده‌بێته‌ ئه‌وه‌ كه‌ رێژیم به‌هۆی‌ گیروگرفته‌كانی‌ كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا بۆی‌ دێته‌ پێشێ‌‌و بۆی‌ چاره‌سه‌ر ناكرێن، به‌ره‌‌و لاوازی‌ ده‌چێ‌، گیروگرفته‌كان هه‌ر ئه‌وه‌ی‌ نێوخۆ نین، به‌ڵكوو له‌ سیاسه‌تی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌شدا دووچاری‌ گرفتی‌ زیاتر ده‌بێ‌، به‌ڵام دیسان دوای‌ ئه‌و گه‌رده‌لووله‌ش هه‌موو شتێك به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌وه‌ی‌ كه‌ ناڕه‌زایه‌تیی‌ خه‌ڵك له‌ داهاتوودا چۆن رێك ده‌خرێ‌‌و دروشمێك كه‌ له‌ داهاتوودا مه‌تره‌ح ده‌كرێ‌، له‌ چ قاڵبێكدا ده‌بێ‌؟ ئایا ئه‌و خه‌ڵكه‌ وه‌زاله‌ هاتووه‌، ئه‌و خه‌ڵكه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و زه‌بر‌و زه‌نگه‌ی‌ له‌سه‌ره‌‌و له‌ داهاتوودا زه‌بر‌و زه‌نگه‌كه‌ زیاتریش ده‌بێ‌، ئاماده‌یه‌ هه‌روا له‌ ژێر رێبه‌رایه‌تی‌‌و رێنوینیی‌ رێبه‌رانێكدا هه‌زینه‌ بدا كه‌ خولیای‌ به‌هێزتركردنی‌ رێژیمن‌و وه‌ك ئێستا خه‌ڵك له‌ ده‌وری‌ بازنه‌ی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌دا هه‌ڵ‌سووڕێنن‌و به‌ ئاڵوگۆڕی‌ مۆره‌كانی‌ رێژیم له‌ نێوخۆی‌دا‌و دابینبوونی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ خۆیان رازی‌ بن؟ یان خه‌ڵك یه‌كگرتوو كه‌ن‌و هانده‌ریان بن تا هه‌زینه‌ بده‌ن بۆ گۆڕینی‌ رێژیم‌و هێنانه‌ سه‌ركاری‌ رێژیمێكی‌ دێموكراتیك له‌ سه‌ر ویست‌و ئیراده‌ی‌ خه‌ڵك؟ له‌ هه‌موو قۆناخێكدا بۆ رێپێوان‌و ئاڵوگۆڕێك كه‌ دێته‌ پێش، مه‌سه‌له‌ی‌ ئێمه‌ هه‌م وه‌كوو ئێرانییه‌ك‌و هه‌م وه‌كوو كوردێك له‌و قۆناخه‌دا یانی‌ له‌ قۆناخی‌ پێش له‌ گه‌رده‌لوول ئه‌ركی‌ ئێمه‌، ئه‌ركێكی‌ تایبه‌ته‌ له‌و باره‌وه‌ كه‌ ده‌بێ‌ ئێمه‌ ره‌وشه‌نگه‌ری‌ بكه‌ین له‌ سه‌ر ئه‌و وه‌زعییه‌ته‌ی‌ كه‌ بووه‌ له‌ رابڕدوودا. ئه‌و راستییانه‌ وه‌بیر خه‌ڵك بێنینه‌وه‌، زۆربه‌ی‌ ئه‌و دروشم‌و به‌رنامانه‌ی‌ كه‌ خه‌ڵك هه‌یبوو له‌ چوارچێوه‌ی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێراندا‌و هه‌زینه‌ی‌ بۆ داوه‌، پێویسته‌ خه‌ڵك وریا بكه‌ینه‌وه‌ له‌و راستییه‌ كه‌ كاتێك ئه‌وان ده‌توانن له‌ ده‌ست كۆماری‌ ئیسلامی‌ رزگاریان بێ‌، كاتێك ده‌توانن ئازادی‌‌و دێموكراسی‌ وه‌ده‌ست بێنن كه‌ ئه‌و رێژیمه‌ نه‌مابێ‌. سه‌رنجی‌ خه‌ڵك بۆ ئه‌و راستییه‌ رابكێشین كه‌ به‌ نێوی‌ دێموكراسی‌‌و به‌ نێوی‌ ئازادی‌، ئاڵوگۆڕكانی‌ مۆره‌كانی‌ رێژیم كه‌ له‌ جینایه‌ته‌كانی‌ ئه‌و حكوومه‌ته‌ به‌شدار بوون، چه‌نده‌ پڕ مه‌ترسییه‌و چه‌نده‌ ده‌توانێ‌ جارێكی‌ دیكه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌‌و نه‌سلی‌ داهاتوو بخاته‌وه‌ ژێر چنگی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ دیكه‌ له‌ ژێر هه‌مان عه‌با‌و مه‌ندیلدا. به‌ تایبه‌تی‌ له‌و پێوه‌ندییه‌دا خه‌ڵكی‌ زۆرتر متوه‌جهی‌ ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌و رووداوانه‌ به‌ تایبه‌ت رێپێوانه‌كان نیشانیان دا كه‌ خه‌ڵكی‌ كورد له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ئیحساساتی‌ تێدایه‌، خه‌ڵك هه‌ن كه‌ له‌ هه‌ڵبژاندا به‌شدار بوون، به‌ڵام له‌ رێپێوانه‌كه‌دا ته‌قریبه‌ن بێجگه‌ له‌ ناوچه‌ی‌ كرماشان، ئه‌ویش زۆر به‌كه‌می‌، شتێكی‌ ئاوا به‌رچاو نه‌بوو، نه‌ته‌وه‌كانی‌ دیكه‌ له‌ رێپێوانه‌كاندا به‌شدارییان نه‌كردوه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ له‌و باره‌وه‌ زیاتر رێنوینی‌ بكه‌ین كه‌ ئاڵوگۆڕی‌ مۆره‌كانی‌ رێژیم ناتوانێ‌ بۆ ئه‌وان ئازادیی‌ به‌ دیاری‌ بێنێ‌‌و له‌ چنگی‌ رێژیم رزگاریان بكات. بۆیه‌ نابێ‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌دا تێكۆشانی‌ خۆیان قه‌تیس بكه‌نه‌وه‌، به‌ڵكوو ده‌بێ‌ هه‌وڵ بده‌ین بۆ رزگاربوون له‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران. رێپێوانه‌كان، دژ كرده‌وه‌كان، تێكۆشانیان‌و هه‌موو شتێكیان ده‌بێ‌ له‌و چوارچێوه‌دا بێ‌‌و به‌ دوور له‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران. سه‌باره‌ت به‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ سه‌وز (جنبش سبز) وریایی‌‌و دیقه‌تی‌ زیاتر بۆ ئێمه‌ پێویسته‌. ده‌بێ‌ یه‌كه‌م تێبكۆشین له‌و قۆناخه‌دا به‌ تایبه‌تی‌ له‌مه‌وبه‌دوا له‌گه‌ڵ هه‌موو سه‌رانی‌ ئۆپۆزیسیۆنی‌ ئێرانی‌، مه‌به‌ستم ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌ نێوخۆی‌ وڵاتدان، زۆرتر له‌ ته‌ماسدا بین‌و بۆچوونی‌ خۆمانیان له‌ سه‌ر رووداوه‌كان پێ‌ بڵێین‌و لێیان نزیك بین‌و له‌ به‌رنامه‌كانیان ئاگادار بین. ئه‌من پێم وا نیه‌ كه‌ بتوانین هه‌موو سیاسه‌تی‌ ئۆپۆزیسیۆنی‌ ئێرانی‌ بگۆڕین، به‌ڵام نیزیكیمان له‌ ئه‌وان‌و گوێ‌ گرتنمان‌و گوێ‌ گرتنیان له‌ قسه‌كانی‌ ئێمه‌، ده‌توانێ‌ یارمه‌تیده‌ر بێ‌. زۆر گرنگه‌ كه‌ هێندێك له‌ هێزه‌كانی‌ ئۆپۆزیسیۆنی‌ ئێرانیی‌ نێوخۆی‌ وڵات شك‌و گومانیان هه‌یه‌، ترس‌و له‌رزێكیان هه‌یه‌، خۆیان بێ‌ پشتیوان ده‌بینن هه‌ست بكه‌ن حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌ چوارچێوه‌ی‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ی‌ ئه‌وان له‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێراندا‌و گه‌یشتن به‌ دێموكراسی‌ پشتیوانییان لـێ‌ ده‌كا، بزانن خه‌ڵكی‌ كورد له‌ كوردستانی‌ ئێران بۆ ئه‌وه‌ هه‌زینه‌ ناكه‌ن مۆره‌كانی‌ رێژیم ئاڵوگۆڕ بكه‌ن. ئه‌وه‌یان وه‌بیر بێنینه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئازادی‌‌و دێموكراسی‌دا ئاماده‌ین وه‌كوو رابڕدوو ئاڵاهه‌ڵگرێ‌ دێموكراسی‌‌و به‌ربه‌ره‌كانێ‌ له‌گه‌ڵ رێژیم بین، ئه‌گه‌ر له‌و رێگایه‌دا قوربانییش بده‌ین ئاماده‌ین هه‌ر وه‌كوو داومانه‌. ته‌نانه‌ت هێندێك له‌ كه‌سایه‌تییه‌ ناسراوه‌كانی‌ ئێرانی‌ هه‌ن‌و ره‌نگه‌ له‌ نێو مه‌لاكانیشدا هه‌بێ‌ كه‌ پشتیوانی‌ ئێمه‌ بۆ ته‌قویه‌تی‌ ئه‌وان شوێندانه‌ر ده‌بێ‌، له‌گه‌ڵ یه‌كیه‌تییه‌ خوێندكارییه‌كان پێوه‌ندی‌ بگرین‌و نه‌زه‌راتی‌ خۆمانیان پێ‌ بڵێن‌و پشتیوانییان لێ‌ بكه‌ین. ئه‌وانه‌ ده‌توانێ‌ یارمه‌تی‌ بێ‌ له‌و پێوه‌ندییه‌دا. ئێمه‌ هه‌م به‌ كاری‌ ته‌شكیلاتی‌‌و به‌ دیاریكردنی‌ ئه‌فراد‌و به‌ پێوه‌ندی‌ "حچور"ی‌‌و هه‌م به‌ ته‌بلیغاتی‌ راگه‌یاندن به‌ رۆژنامه‌، به‌ تایبه‌تی‌ TV‌و رادیۆ، موبه‌لیغی‌ ئه‌و سیاسه‌ته‌ بین. بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ داهاتوودا دوای‌ ( ئارامیی‌ پێش گه‌رده‌لوول) كه‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌كان ده‌ست پێ‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، لانیكه‌م به‌شێك له‌ گومانی‌ خه‌ڵك بڕه‌وێنینه‌وه‌‌و دووریان بخه‌ینه‌وه‌ له‌ بیری‌ ئاڵوگۆڕكردن به‌ مۆره‌كانی‌ رێژیم.
له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌ی‌ ئێراندا‌و‌و مه‌سه‌له‌ی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌دا، كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران فه‌رقێكی‌ كردوه‌ به‌ نیسبه‌تی‌ دوای‌ پلینۆمی‌ شه‌شه‌م. له‌ پلینۆمی‌ پێشووماندا باسمان كرد كه‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران له‌ ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناڤیندا به‌هێزه‌‌و به‌ وردی‌ ئیشاره‌مان كرد كه‌ عه‌وامیلی‌ خۆی‌ له‌ فه‌لستین وه‌كوو حه‌ماس‌و حیزبواڵڵا‌و له‌ باقیی‌ وڵاتانی‌ خه‌لیج مۆره‌كانی‌ خۆی‌ هه‌یه‌‌و له‌و شوێنانه‌دا قسه‌ی‌ خۆی‌ ده‌كا‌و پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ رووسیه‌ هه‌ر گه‌رمه‌، له‌گه‌ڵ چین‌و ئامریكای‌ لاتین زۆر نیزیكه‌، ئێستاش ئه‌و پێوه‌ندییانه‌ هه‌ر له‌ جێی‌ خۆیاندا ماون، به‌ یه‌ك جیاوازیی‌ كه‌م كه‌ ئه‌و رێپێوانانه‌‌و ئه‌و وه‌زعیه‌ته‌ كه‌ له‌ دوای‌ هه‌ڵبژاردن له‌ ئێران هاته‌ پێش، ره‌نگه‌ باندۆری‌ كه‌می‌ له‌ سه‌ر بیر‌وبۆچوونی‌ ئه‌و لایه‌نانه‌ له‌ سه‌ر رێژیم به‌ شێوه‌ی‌ كرده‌یی‌ دانابێ‌، بۆیه‌ ده‌ڵێم كاریگه‌ریی‌ كه‌م، چوونكه‌ تا ئێستا كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئه‌و توانا مادییه‌ی‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ی‌ به‌ پوڵ رایگرتوون، پووڵیان بداتێ‌، ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ نفووزی‌ تێ كردوون، له‌ باره‌ی‌ ئایینی‌یه‌وه‌ نفووزه‌كه‌ی‌ هه‌ر ماوه‌ به‌ جیاوازییه‌كی‌ كه‌مه‌وه‌، به‌ڵام له‌ هێندێك جێگا پێشڕه‌ویشی‌ كردوه‌. هه‌ر له‌ ماوه‌ی‌ ئه‌و یه‌ك دوو مانگه‌ی‌ رابڕدوودا ئاگادار بووین كه‌ به‌ كه‌شتی‌ ئه‌سله‌حه‌ هاتووه‌ بۆ ئێران له‌ رووسیه‌‌و كۆره‌ی‌ باكووره‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌و معامه‌لاته‌ له‌ جێی‌ خۆیاندا ماوه‌نه‌ته‌وه‌و به‌رده‌وامه‌. له‌ راده‌ی‌ نێونه‌ته‌وه‌یشدا ئورووپا گه‌وره‌ترین ته‌ره‌فی‌ معامه‌له‌ی‌ ئێرانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ گه‌مارۆی‌ له‌سه‌ره‌‌و بۆ خۆیشیان قه‌راره‌كه‌یان داوه‌. ئێستا به‌ سه‌دان شیركه‌تی‌ ئوتریشی‌ له‌ ئێراندا خه‌ریك كارن، ئاڵمان تا ئێستاش له‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ ریزی‌ بازرگانی‌ كردن له‌ له‌گه‌ڵ ئێراندایه‌‌و ته‌نانه‌ت كه‌ره‌سه‌ی‌ ئامریكاییش به‌ نرخێكی‌ گرانتر ده‌گاته‌ ئێران، چونكه‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران ئه‌ونده‌ی‌ پووڵ‌و ئیمكاناتی‌ مادی‌ هه‌یه‌ كه‌ بتوانێ‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ ئه‌وانه‌ دابین بكات. راسته‌ ئه‌و شتانه‌ به‌ قیمه‌تی‌ گرانتر بۆی‌ ته‌واو ده‌بێ‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ كه‌ پێویستیه‌تی‌ بۆ ماشینی‌ شه‌ڕ بۆ به‌ره‌وپێشبردنی‌ كار‌و به‌رنامه‌كانی‌ له‌و رێگایه‌دا سه‌رفی‌ بكا كه‌وابوو له‌و باره‌یه‌وه‌ جیاوازییه‌كی‌ به‌رچاو نه‌هاتووه‌ته‌ پێش.
مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ كه‌ ئێستا روون نیه‌، به‌ڵام ده‌كرێ‌ هێندێك پێشبینیی‌ له‌ سه‌ر بكه‌ین، مه‌سه‌له‌ی‌ پیتاندنی‌ یورانیۆمه‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ هه‌واڵه‌ گرینگ‌و خه‌به‌رسازه‌كانی‌ دونیا به‌ تایبه‌تی‌ له‌و رۆژانه‌دا كه‌ سه‌رۆكی‌ ئاژانسی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ وزه‌ی‌ ئه‌تۆمی‌ گۆڕاوه‌. كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ وه‌ڵامی‌ داخوازی‌ وڵاتانی‌ 1+5 به‌سته‌یه‌كی‌ پێشنیاریی‌ پێشكه‌ش كردوه‌، بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ گرفته‌كانی‌ دونیا، سیاسه‌تی‌ ئامریكا تاكوو ئێستاش وتووێژ له‌گه‌ڵ ئێرانه‌‌و رایانگه‌یاند كه‌ پێشوازی‌ له‌و به‌سته‌یه‌ ده‌كه‌ن. دیاره‌ كاتێك ده‌ڵێن ئاماده‌ن وتووێژی‌ له‌ سه‌ر بكه‌ن به‌ مانای‌ ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ قه‌بووڵی‌ بكه‌ین. ئه‌حمه‌دی‌نه‌ژاد رایگه‌یاند كه‌ ئێمه‌ په‌روه‌نده‌ی‌ ئه‌تۆمی‌مان به‌ستووه‌‌و هیچ قسه‌یه‌كمان له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی‌ ئه‌تۆمیی‌ ئێران نیه‌‌و ئاماده‌ نابین له‌ سه‌ر ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ له‌گه‌ڵ كه‌س وتوویژ بكه‌ین. به‌سته‌كه‌یش كه‌ داویه‌تی‌، به‌ ئیعترافی‌ خودی‌ ئورووپایی‌یه‌كان، له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌ی‌ ئه‌تۆمی‌دا هیچی‌ تێدا نیه‌، به‌ڵام حازرن دووباره‌ له‌گه‌ڵی‌دا ده‌نیشن. ئێستا مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئورووپا به‌ تایبه‌تی‌ ئامریكا سه‌رئه‌نجام رازی‌ ده‌بن كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران پیتاندنی‌ یۆرانیوم درێژه‌ بدات؟ ئه‌گه‌ر له‌ نه‌هایه‌تدا بگه‌ن به‌و ئه‌نجامه‌، كۆماری‌ ئیسلامی‌ ده‌ستی‌ زیاتر ئاوه‌ڵا ده‌بێ‌، ده‌توانێ‌ گیروگرفتی‌ زیاتر له‌ ناوچه‌دا فه‌راهه‌م بكا‌و به‌رژه‌وه‌ندیی‌ ئورووپا‌و ئامریكا زیاتر بخاته‌ مه‌ترسی‌یه‌وه‌، به‌ڵام وا وێده‌چێ‌ له‌ نیهایه‌تدا ئیزن ناده‌ن كه‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ به‌ ده‌ست بێنێ‌، به‌ڵام ئه‌و نه‌هایه‌ته‌ كه‌نگێ‌یه‌ قابیلی‌ پێشبینی‌ نیه‌، چوونكه‌ ئه‌و ته‌حه‌ممول‌و حه‌وسه‌له‌یه‌ی‌ ئورووپاو‌و ئامریكا هه‌یانه‌ بۆ وتووێژ له‌گه‌ڵ ئێران‌و دڵیان به‌وه‌ خۆشه‌ كه‌ له‌و رێگایه‌وه‌ ئێران دێته‌ سه‌ر ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ كه‌ ده‌ست له‌ پیتاندنی‌ یۆرانیوم به‌ مه‌به‌ستی‌ دروستكردنی‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ هه‌ڵ‌گرێ‌، ئێستا نیزیك 10 ساڵه‌ به‌رده‌وامه‌‌و ناشزانین تا كه‌نگێ‌ درێژه‌ی‌ ده‌بێ‌، به‌ڵام له‌ نه‌هایه‌تدا كه‌ ئه‌وانیش بێ‌ هیوا ده‌بن له‌ وتووێژ، گرتنه‌ پێشێ‌ رێگه‌چاره‌یه‌كی‌ دیكه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرێ‌ كه‌ گه‌مارۆیه‌كی‌ توند‌وتیژ ده‌توانێ‌ یه‌كێك له‌و رێگاچارانه‌ بێ‌. گه‌مارۆیه‌كی‌ ئه‌وتۆ ناڕه‌زایه‌تیی‌ خه‌ڵك‌و گیروگرفته‌كان بۆ رێژیم زیاتر ده‌كا، سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ رووسیه‌ تا ئێستا موافقی‌ گه‌مارۆی‌ ته‌ندوتیژی‌ ئێران نیه‌. من ناڵێم به‌م گه‌مارۆیه‌ رێژیم ده‌رووخێ‌، چوونكه‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ كه‌ له‌ بیرمانه‌ هیچ رێژیمێك به‌ گه‌مارۆی‌ ئابووری‌ نه‌رووخاوه‌، به‌ڵام گرفتی‌ زۆری‌ بۆ پێش دێ‌. پێویستییه‌كانی‌ به‌ قیمه‌تێكی‌ گرانتر بۆی‌ ته‌واو ده‌بێ‌‌و ئه‌بێ‌ هه‌وڵی‌ زۆرتری‌ بۆ بدا، هه‌روه‌ها موخالفه‌تی‌ زۆرتری‌ له‌گه‌ڵ ده‌كرێ‌. ئه‌وانه‌ ئه‌و گرفتانه‌ن كه‌ دێنه‌ سه‌ر رێگای‌ رێژیم. گرفته‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌‌و نێوخۆ كه‌ باس كران ده‌ست ده‌ده‌نه‌ ده‌ستی‌ یه‌كتر بۆ ئه‌وه‌ی‌ رێژیم زه‌عیفتر بێ‌ كه‌ رێژیم زه‌عیفتر ده‌بێ‌ یانی‌ ئیمكانی‌ چالاكی‌‌و تێكۆشانی‌ خه‌ڵك به‌ شێوه‌ی‌ جۆراوجۆر له‌ ئێراندا زیاتر ده‌بێ‌‌و ده‌توانین بڵێین كه‌ له‌ كه‌ش‌و هه‌وایه‌كی‌ وادا ئێمه‌ پێ‌ به‌ پێ ده‌توانین تێكۆشانی‌ خۆمان له‌ نێوخۆی‌ وڵات‌و ده‌ره‌وه‌دا زیاتر بكه‌ین. ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ ئیجاب ده‌كا ئێمه‌ پێوه‌ندییه‌كانی‌ خۆمان له‌ سه‌تحی‌ ناوچه‌داو به‌ تایبه‌تی‌ ئورووپا‌و ئامریكا چالاكتر بكه‌ین، ره‌نگه‌ ئه‌و ده‌می‌ مه‌یدانی‌ چالاكیی‌ پێوه‌ندی‌‌و دیپلۆماسیی‌ ئێمه‌ له‌ ئورووپا زیاتر ئاوه‌ڵا بێت، له‌گه‌ڵ ئۆپۆزیسیۆنی‌ ئێرانی‌ له‌ ده‌ره‌وه‌، له‌ هه‌ر حاڵدا ده‌بێ‌ پێوه‌ندیمان هه‌بێ‌‌و لێیان نیزیك بین، به‌ تایبه‌تی‌ كۆنگره‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ ئێرانی‌ فێدراڵ، كارێك بكه‌ین كه‌ چالاكتر بن له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كان، له‌ سه‌تحی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌دا‌و له‌ نێوخۆی‌ وڵاتدا بتوانین كار‌و فه‌عالیه‌تێكی‌ گشتگیرتر ده‌ست پێ‌ بكه‌ین‌و زۆرتر خه‌ڵكه‌كه‌مان كۆ بكه‌ینه‌وه‌‌و رێكیان بخه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌گه‌ڵ ئاڵوگۆڕكاندا ده‌سكه‌تێكی‌ زیاترمان بۆ خه‌ڵكه‌كه‌مان هه‌بێ‌.

 

  نوشته شده در  88/07/05ساعت 3:37 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

له‌"قه‌وم"ه‌وه‌ به‌ره‌و به‌نه‌ته‌وه‌بوون، گه‌ڕان به‌شوێن ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی‌دا

 به‌شی‌ سێزده‌هه‌م

 

15-06-1388

عه‌بدوڵڵا حیجاب

ده‌‌ستێوه‌‌ردانی ده‌‌ره‌‌كی
ساڵی 1907، وه‌‌زعی سیاسیی ناوچه‌‌ی رۆژهه‌‌ڵاتی نێوه‌‌ڕاست‌ به‌‌ ته‌‌واوی به‌‌ قازانجی رووس‌و ئینگلیسییه‌‌كان گۆڕانی به‌‌ سه‌‌ردا هات. ده‌‌وڵه‌‌تی بریتانیا ره‌‌قیبی كۆلۆنیالیستیی خۆی واتا "ئاڵمان"ی به‌‌ ته‌‌واوی له‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی ژێرده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ وه‌‌ده‌‌رنا‌و له‌‌ گه‌‌ڵ رووسیه‌، خاكی‌ وڵاتی‌ به‌‌ سه‌‌ر دوو هه‌‌رێمی پارێزه‌‌ری به‌‌رژه‌‌وه‌‌ندییه‌‌كانیاندا دابه‌‌ش كرد. هه‌‌موو ناوچه‌‌كانی باشوور تا ده‌‌گاته‌‌ نزیك تارانی‌ پێته‌‌خت‌و

ناوچه‌‌ باشوورییه‌‌كانی رۆژهه‌‌ڵاتی كوردستان، كه‌‌وتنه‌‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات‌و به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ریی بریتانیا‌و وه‌‌ك ناوچه‌‌ی قۆرخكراوی به‌‌رژه‌‌وه‌‌ندییه‌‌كانی بریتانیا چاویان لـێ‌ كرا. باكوور، به‌‌ به‌‌شێكی به‌‌رچاوی هه‌‌رێمه‌‌ كوردنشینه‌‌كانه‌‌وه‌‌ دران به‌‌ رووسه‌‌كان‌و كران به‌‌ پاوانی مۆسكۆ. له‌‌و نێوه‌‌دا بڕیار بوو كه‌‌ تاران وه‌‌ك ناوچه‌‌ی بێ‌ لایه‌‌نی نێوان دوو زلهێز بمێنێته‌‌وه‌‌‌و راسته‌‌وخۆ نه‌‌درێ‌ به‌‌ هیچ لایه‌‌نێك. به‌‌ڵام به‌‌كرده‌‌وه‌‌ هه‌‌رێمی پارێزراویش كه‌‌وته‌‌ ژێر نفووز‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتی رووسه‌‌كانه‌‌وه‌‌، چونكه‌‌ كۆنترۆڵ‌، مه‌‌شق پێكردن‌و به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌رایه‌‌تیی ئه‌رته‌شی قاجاڕ به‌‌ ده‌‌ستی ئه‌‌فسه‌‌ره‌‌ رووسه‌‌كانه‌‌وه‌‌ بوو. ناوی سالدات‌و قازاق‌و كۆلۆنێل به‌‌ ده‌‌یان ساڵ پاش تێكچوونی پاشایه‌‌تیی قاجاڕیش، هه‌‌ر له‌‌ لایه‌‌ن دانیشتوانی باكووری ئێرانه‌‌وه‌‌ بۆ پله‌‌كانی ئه‌رته‌ش به‌‌ كار ده‌‌برا.

كه‌‌نداوی فارس‌و سه‌‌رچاوه‌‌ تازه‌‌ دۆزراوه‌‌كانی نه‌‌وتی باشوور، گرینگیی ئابووری هه‌‌رێمییان ڕۆژ به‌‌ رۆژ پتر ده‌‌كرد‌و هه‌‌موو ناوچه‌‌یان كردبوو به‌‌ پارووی زۆر چه‌‌وری سه‌‌ر سفره‌‌یه‌‌كی بێ‌ خاوه‌‌ن. له‌‌ مانگی گوڵانی ساڵی 1911ه‌‌وه‌،‌ جێ‌ پێی ئامریكایی‌یه‌‌كانیش له‌‌ ناوچه‌‌دا كرایه‌وه‌‌. ئامریكایی‌یه‌‌كان له‌‌ بازاڕی داراییه‌‌وه‌‌ كه‌‌وتنه‌‌ مه‌‌یدانی سیاسه‌‌تی ئێرانه‌‌وه‌‌‌و كۆنتڕۆڵی داهات‌و ده‌‌رچووی وڵاتیان له‌‌ رێگای دامه‌‌زراندنی وزاره‌‌تی دارایی‌یه‌‌وه‌‌ به‌‌ده‌‌سته‌‌وه‌‌ گرت. له‌‌ بواری نێوخۆیی‌شه‌‌وه‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ زۆر ناته‌‌با بوو‌و شه‌‌ڕی نێوان شازاده‌‌كان‌و برا‌و پس مام‌و كه‌‌سوكاری نزیكی ده‌‌رباری قاجاڕ بۆ له‌‌سه‌‌ر نانه‌‌وه‌‌ی تاجی پاشایه‌‌تی، جێگه‌‌‌و پێگه‌‌ی پاشایه‌‌تیی قاجاڕی ئه‌‌وه‌‌نده‌‌ی دیكه‌‌ شل كردبوو. له‌‌و هه‌‌لومه‌‌رجه‌‌دا نه‌‌ وڵاتێكی یه‌‌كگرتوو مابوو‌و نه‌ به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌رایه‌‌تییه‌‌كی كارلێهاتووش كه‌‌ بتوانێ‌ به‌‌رنامه‌‌ی ئیداری بۆ وڵات دابڕێژێ‌.
له‌‌ ناوچه‌‌كانی دوور له‌‌ ناوه‌‌ندی ده‌‌سه‌‌ڵاتداری، هه‌‌ر سه‌‌رۆك هۆزێك به‌‌ له‌‌شكری تایبه‌‌تیی خۆیه‌‌وه‌‌ حاكمێك بوو كه‌‌ به‌‌ شێوه‌‌ی سه‌‌ربه‌‌خۆ ده‌‌یتوانی په‌‌یمانی دۆستایه‌‌تی له‌‌گه‌‌ڵ زلهێزی ده‌‌سه‌‌لاتدار ببه‌‌ستێ‌. پێوه‌‌ندیی نێوان هه‌‌رێمه‌‌كان‌و ناوه‌‌ندی ده‌‌سه‌‌ڵاتداری، به‌‌ ته‌‌واوی پچڕابوو. سه‌‌ره‌‌تا هه‌‌ر دوو زلهێزی ده‌‌سه‌‌ڵاتدار، بریتانیا‌و رووسیه‌‌، به‌‌ شێوه‌‌ی ڕاسته‌‌وخۆ‌و به‌‌ بێ‌ هاوئاهه‌‌نگی له‌گه‌‌ڵ ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ، دانوستانیان له‌‌گه‌‌ڵ بزووتنه‌‌وه‌‌كانی پێته‌‌خت‌و ناوچه‌‌ دوورده‌‌سته‌‌كانی و‌ڵاتانی ژێر فه‌‌رمانڕه‌‌وایی قاجاڕدا ده‌‌كرد. پاش ساڵی 1911، پێوه‌‌ندیی رووسه‌‌كان له‌گه‌‌ڵ ده‌‌رباری قاجاڕ پته‌‌وتر بوو‌و ئه‌‌وان یارمه‌‌تیی محه‌‌ممه‌‌د عه‌‌لی شای قاجاڕیان دا تا وه‌‌ك تاقه‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتداری وڵات، حوكمی خۆی به‌‌ سه‌‌ر بزووتنه‌‌وه‌‌ی مه‌‌شرووته‌‌خوازیدا بسه‌‌پێنێ‌‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتی بێ‌ قه‌‌ید‌و مه‌‌رجی شا بگێڕێته‌‌وه‌‌.
رۆژی 20ی ئادار/مارسی ساڵی1912، رۆژێك به‌‌ر له‌‌ جێژنی نه‌‌ورۆز، ده‌‌سه‌‌ڵاتی تاران به‌‌ شێوه‌‌ی ره‌‌سمی رێككه‌‌وتننامه‌‌ی ساڵی 1907ی نێوان رووس‌و ئینگلیسی په‌‌سند كرد‌و به‌‌ فه‌‌رمی رێگای به‌‌و دوو زلهێزه‌‌ دا تا ئه‌‌و كاته‌‌ی به‌‌رژه‌‌وه‌‌ندییه‌‌كانیان بیه‌‌وێ‌ له‌‌ ناوچه‌‌ دابه‌‌شكراوه‌‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاته‌‌كه‌‌ی خۆیاندا بمێننه‌‌وه‌‌. هه‌‌رچه‌‌ند ئه‌‌و رێككه‌‌وتننامه‌‌یه‌‌ به‌‌ بێ‌ ئه‌‌رێكردنی ده‌‌رباری قاجاڕیش هه‌‌ر كاری ده‌‌كرد، به‌‌ڵام به‌‌و هه‌‌نگاوه‌‌، ده‌‌وڵه‌‌تی قاجاڕ توانیی پشتیوانیی ئینگلیس‌و رووسیه‌‌ وه‌‌ده‌‌ست بێنێ‌.
ده‌‌سپێكردنی شه‌‌ڕی جیهانیی یه‌‌كه‌‌م له‌‌ ساڵی 1914دا، چاره‌‌نووسی وڵاتانی ژێر فه‌‌رمانڕه‌‌وایی قاجاڕی به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌كی دیكه‌‌ گۆڕی. ده‌‌رباری قاجاڕ هه‌‌ر له‌‌ سه‌‌ره‌‌تای ده‌‌سپێكردنی شه‌‌ڕه‌‌وه‌‌ بێلایه‌‌نیی خۆی راگه‌‌یاند. به‌‌ڵام له‌‌ لای رۆژئاواوه‌‌ كه‌‌وته‌‌ به‌‌ر ده‌‌ستدرێژی‌و داگیركاریی عوسمانیه‌‌كانه‌‌وه‌‌، له‌‌ باكوور رووسه‌‌كان هێزێكی زیاتریان هێنایه‌‌ نێو وڵاته‌‌وه‌‌‌و له‌‌ باشووریش بریتانیایی‌یه‌‌كان، جێ‌ پێی خۆیان به‌‌هێزتر كرد. له‌‌و نێوه‌‌دا شای بێ‌ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ وه‌‌ك ده‌‌ستبه‌‌سه‌‌ركراوێك كه‌‌ سنووری بۆ هاتوچۆی دانرابێ‌، له‌‌ تاران مایه‌‌وه‌‌.
شه‌‌ڕ زۆر شتی گۆڕی. سه‌‌روه‌‌ریی وڵات به‌‌ یه‌‌كجاری تێك شكا. ناوچه‌‌یه‌‌كی زۆری لـێ‌ زه‌‌وت كران‌و قه‌‌یرانێكی قووڵی سیاسیی به‌‌سه‌‌ردا سه‌‌پاند. هاوكات، قه‌‌یرانی ناسنامه‌‌شی بۆ خوڵقاند. ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕه‌‌كان به‌‌ ڕاده‌‌یه‌‌ك لاواز بوو كه‌‌ چیتر توانای فه‌‌رمانڕه‌‌واییان نه‌‌ما. بزووتنه‌‌وه‌‌ی سیاسیی لایه‌‌نگری پاشایه‌‌تی، ده‌‌ستووری هیچ لایه‌نێكی‌ به‌‌دی نه‌‌ده‌‌كرد كه‌‌ له‌‌ به‌‌رامبه‌‌ریدا راوه‌‌ستێ‌‌و داوای مافی لـێ‌ بكا. به‌‌هۆی حوزووری سێ‌ ئه‌رته‌شی بیانی له‌‌ ناوچه‌‌ جۆراوجۆره‌‌كانی وڵاتدا، ده‌‌رفه‌‌تی دامه‌‌زراندنی سیستێمێكی به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ریی نوێش نه‌‌مابوو. وه‌‌كوو ئیمپراتۆریی عوسمانی، هه‌‌رێمه‌‌كانی سه‌‌ر به‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕیش كه‌‌وتنه‌‌ قه‌‌یرانێكی قووڵی ناسنامه‌‌وه‌‌. به‌‌ڵام به‌‌ پێچه‌‌وانه‌‌ی عوسمانی، له‌‌ ناوچه‌‌كانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی‌ قاجاڕدا، هه‌‌وڵی دروستكردنی ناسنامه‌‌ی نوێی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی تا كۆتایی شه‌‌ڕی جیهانیی دووهه‌‌میش، بێ‌ به‌‌رهه‌‌م مایه‌‌وه‌‌. بۆ یه‌‌كه‌‌مجار پاش دامه‌‌زراندنی ده‌‌سه‌‌ڵاتێكی به‌هێزتری ناوه‌‌ندی له‌‌ ساڵانی دوای 1920دا، هه‌‌وڵ درا كه‌‌ ناسنامه‌‌یه‌‌كی نوێی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی له‌‌ ئێراندا دروست بكرێ‌.

سه‌‌رهه‌‌ڵدانی بزووتنه‌‌وه‌‌ نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی‌یه‌‌كان له‌‌ ئیمپراتۆرییه‌‌كانی عوسمانی‌و قاجاڕدا
بنێدیكت ئاندرسێن1 نووسراوه‌‌‌و هونه‌‌ری چاپی كتێب به‌‌ گرینگترین هۆی گه‌‌شه‌‌كردن‌و په‌‌ره‌‌پێدانی ناسنامه‌‌ی نوێی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی له‌‌ سه‌‌رده‌‌می نوێدا ده‌‌زانێ‌. له‌‌و روانگه‌‌یه‌‌وه‌‌ ده‌‌كرێ هۆی سه‌‌ره‌‌كیی ‌دواكه‌‌وتنی ڕه‌‌وتی سه‌‌رهه‌‌ڵدانی ناسنامه‌‌ی نوێی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی له‌‌ وڵاتانی موسوڵماندا، بگه‌‌ڕێته‌‌وه‌‌ سه‌‌ر پاشكه‌‌وتوویی ئه‌‌و كۆمه‌‌ڵگایانه‌‌ له‌‌ بواری پیشه‌‌سازیی چاپ‌و كتێب بڵاوكردنه‌‌وه‌‌وه‌‌. هۆی سه‌‌ره‌‌كیی ئه‌‌و دواكه‌‌وتووییه‌‌‌ش ده‌‌گه‌‌ڕێته‌‌وه‌‌ سه‌‌ر بۆچوونی سوننه‌‌تیی زاڵ له‌‌ كۆمه‌‌ڵگا موسوڵمانه‌‌كاندا كه‌‌ چاپی كتێبی به‌‌ لادانێك له‌‌ ڕێبازی كۆنی نووسینه‌‌وه‌‌ی كتێب له‌‌ به‌‌ر یه‌‌كتر ده‌‌زانی، كه‌‌ سه‌‌دان ساڵ له‌‌ مه‌‌دره‌‌سه‌‌ دینییه‌‌كانی ئیسلامدا باو بوو‌و ته‌‌نانه‌‌ت نووسین وه‌‌ك هونه‌‌رێكی جوانكاریی لـێ‌ هاتبوو‌و به‌‌ گوناح ده‌‌زانرا كه‌‌ نووسراوه‌‌ دینییه‌‌كان له‌‌ ژێر ماشێنی چاپدا دابنرێن.
بۆ یه‌‌كه‌‌مجار، 5ی 7ی ساڵی 1727 واتا نزیكه‌‌ی 300 ساڵ پاش ئورووپا، پیشه‌‌سازیی چاپی كتێب گه‌‌یشته‌‌ سنووره‌‌كانی ئیمپراتۆریی عوسمانی. پێشتر ئه‌‌و ته‌‌كنیكه‌‌ به‌‌ شێوه‌‌ی لێره‌‌‌و له‌‌وێ‌و زۆر به‌‌ كه‌‌می له‌‌ لایه‌‌ن مه‌‌سیحی‌و جووله‌‌كه‌‌كانی دانیشتووی ئیمپراتۆریی عوسمانییه‌‌وه‌‌ به‌‌ كار ده‌هات2. بۆیه‌‌ش سه‌‌یر نیه‌‌ كه‌‌ له‌‌ كۆمه‌‌ڵگا موسوڵمانه‌‌كاندا ئیمكانی به‌‌كارهێنانی كتێب‌و پیشه‌‌سازیی چاپ بۆ به‌‌ره‌‌وپێشبردنی هزری نوێ له‌‌ نێو كۆمه‌‌ڵگادا زۆر دره‌‌نگ په‌‌یدا بوو. تا ساڵی 1745، له‌‌ سه‌‌ر یه‌‌ك 17 كتێب به‌‌ زمانی عوسمانی كه‌‌ تێكهه‌‌ڵكێشێك له‌‌ توركی، عه‌‌ره‌‌بی، فارسی‌و كوردی بوو، چاپ‌و بڵاو كرانه‌‌وه‌‌. هه‌‌ر یه‌‌ك له‌‌ كتێبه‌‌كانیش ته‌‌نیا له‌‌ چه‌‌ند نوسخه‌‌دا ئاماده‌‌ ده‌‌كران‌و ژماره‌‌ی زیاترین نوسخه‌‌ی كتێبه‌‌ چاپ كراوه‌‌كان، گه‌‌یشته‌‌ 1200 كتێب3. له‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕدا، چاپه‌‌مه‌‌نی‌و پیشه‌‌سازیی چاپی كتێب زۆر دره‌‌نگتریش هاته‌‌ گۆڕێ‌.
كۆمه‌‌ڵگا ئیسلامییه‌‌كان له‌‌ بواری پیشه‌‌سازی‌و ئابووریشه‌‌وه‌‌ زۆر د‌ره‌‌نگ كه‌‌وتنه‌‌ سه‌‌ر ڕه‌‌وتی گه‌‌شه‌‌كردن‌و نوێبوونه‌‌وه‌‌وه‌‌. ته‌‌نانه‌‌ت كه‌‌ ده‌‌ستیشیان به‌‌ ئاوه‌‌دانكردنه‌‌وه‌‌‌و نووژه‌‌نكردنه‌‌وه‌‌ كرد، هه‌‌نگاوه‌‌كان ته‌‌نیا له‌‌ ده‌‌وروبه‌‌ری هه‌‌رێمی ده‌‌سه‌‌ڵاتداریدا به‌‌رته‌‌سك مانه‌‌وه‌‌. له‌‌ كۆمه‌‌ڵگا جووتیارییه‌‌كانی وڵاتانی موسوڵماندا، هه‌‌ر عه‌‌شیره‌‌ یا كۆمه‌‌ڵگایه‌‌ك به‌‌ ناوه‌‌ندێكه‌‌وه‌‌ وه‌‌فادار بوو‌و خۆی به‌‌ پێڕه‌‌وی شوێنێك، سه‌‌رۆك عه‌‌شیره‌یه‌ك یا شێخێك ده‌‌زانی. ئاكامه‌‌كانی ئه‌‌و شێوه‌‌ پێوه‌‌ندییانه‌‌‌و پاشكه‌‌وتوویی ئابووری‌و نه‌‌بوونی رایه‌‌ڵكه‌‌ی خوێندن‌و په‌‌روه‌‌رده‌‌، رێگای نه‌‌ده‌‌دا كه‌‌ هزری نوێ‌ له‌‌ كۆمه‌‌ڵگادا به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك شكڵ‌ بگرێ‌ كه‌‌ كاریگه‌‌ریی له‌‌ سه‌‌ر به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ری‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتداری هه‌‌بێ‌. له‌‌ لایه‌‌كی دیكه‌‌شه‌‌وه‌‌ بیرۆكه‌‌ی هاوچاره‌‌نووس بوونی هه‌‌موو ئوممه‌‌تی ئیسلامی رێگای نه‌‌ده‌‌دا كه‌‌ بیرێكی شوێنگر واتا ئالته‌‌رناتیڤ سه‌‌ر هه‌‌ڵ‌بدا. بۆیه‌‌ش ره‌‌وتی گه‌‌شه‌كردنی ناسنامه‌‌ی نوێی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی له‌‌ رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌‌ڕاستدا د‌ره‌‌نگ ده‌‌ستی پێكرد.
سه‌‌ره‌‌نجام كه‌‌ بیری بزووتنه‌‌وه‌‌ نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی‌یه‌‌كان ته‌‌شه‌‌نه‌‌ی كرده‌‌ نێو كۆمه‌‌ڵگا ئیسلامییه‌‌كانی رۆژهه‌‌ڵاتی نێوه‌‌ڕاسته‌‌وه‌‌، زۆر فاكتۆری دیكه‌‌ی سیاسی سه‌‌ریان هه‌‌ڵ‌دابوو كه‌‌ رێگایان نه‌‌ده‌‌دا ره‌‌وتی نه‌‌ته‌‌وه‌‌سازی به‌‌ شێوه‌‌ی ئاسایی گه‌‌شه‌‌ بستێنێ‌.
به‌‌ له‌‌به‌‌رچاوگرتنی ئه‌‌و راستییه‌‌ی كه‌‌ هزری نه‌‌ته‌‌وه‌‌سازی له‌‌ رۆژئاوای هه‌‌رێمه‌‌كانی ژێر فه‌‌رمانرَه‌‌وایی عوسمانییه‌‌وه‌‌ به‌‌ره‌‌و وڵاتانی ئیسلامی هات، هه‌‌موو رووداوه‌‌ سیاسییه‌‌كانی ئه‌‌و ناوچانه‌‌ كاریگه‌‌رییان له‌‌ سه‌‌ر ڕه‌‌وتی گه‌‌شه‌‌كردنی بیری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی له‌‌ ناوچه‌‌كانیتری‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی عوسمانی‌و قاجاڕ داده‌‌نا. هه‌‌روه‌ها له‌‌ سه‌‌ر شێوه‌‌ی هه‌‌ڵسوكه‌‌وتی ده‌‌سه‌‌ڵاتداران له‌‌گه‌‌ڵ‌ ئه‌‌و كه‌‌سانه‌‌ی كه‌‌ ئه‌‌و بیره‌‌یان بره‌‌و پێ‌ ده‌‌دا، كاریگه‌‌ریی ده‌‌بوو.
له‌‌ هه‌‌ر شوێنێك كه‌‌ جیاوازیی كولتووری‌و دینی زه‌‌قتر بوایه‌‌، ئیمكانی وه‌‌ڕێكه‌‌وتنی بزووتنه‌‌وه‌‌ی سیاسی به‌‌ ئه‌‌نگیزه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی‌یه‌‌وه‌‌ زیاتر بوو. دابه‌‌شكرانی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌و دامه‌‌زرانی ده‌‌وڵه‌‌ته‌‌ نوێیه‌‌ نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی‌یه‌‌كان له‌‌ هه‌‌رێمی باڵكان، چۆن له‌‌ لای گه‌‌لانی غه‌‌یره‌‌ موسوڵمانه‌كان، بوون به‌‌ هه‌‌وێنی سه‌‌رهه‌‌ڵدانی بزووتنه‌‌وه‌‌ی نوێ‌ به‌‌ بیری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی‌یه‌‌وه‌‌، هه‌‌ر به‌‌و شێوه‌‌یه‌‌ش چاره‌‌نووسی به‌‌شێكی زۆری وڵاتی‌ كوردیان به‌‌ پاشماوه‌‌ی ئیمپراتۆریی عوسمانیه‌‌وه‌‌ گرێ‌ دا. پاراستنی ئیسلام‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتی خه‌‌لیفه‌‌ی موسوڵمانان بۆ كورده‌‌كان زۆر گرینگ بوو. كه‌‌چی گه‌‌لانی‌تری‌ موسوڵمان پشتیان له‌‌ خه‌‌لافه‌‌ت كرد‌و كه‌‌وتنه‌‌ شوێن گه‌‌شه‌‌پێدانی ناسنامه‌‌ی نوێی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی خۆیانه‌‌وه‌‌.
دواتر بیری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی له‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی عوسمانییه‌‌وه‌‌ به‌‌ره‌‌و رۆژهه‌‌ڵات ته‌‌شه‌‌نه‌‌ی كرد‌و توانیی چاره‌‌نووسی ئیمپراتۆریی قاجاڕیش به‌‌ یه‌‌كجاری بگۆڕێ‌.

په‌راوێزه‌كان:
1- erson, Benedict (1991): Imagined Communities. Verso: London, 1991, 36-46, i Hutchinson, John & Smith, D Anthony (1994): Nationalism. Oxford Readers, New York.
2- rkey, Karen and Mark von Hagen (1997): After Empire; Multi ethnic Societies and Nation- Building. The Soviet Union and the Russia, Ottoman and the Habsburg Empiers. Westview Press, A Division of Harper Collins Publishers, inc.
3- ssanpour, Amir (1992):Nationalism and Language in Kurdistan 1918-1985. Mellen Research, University Press. San Francisco.

رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 516

  نوشته شده در  88/06/19ساعت 11:22 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

راگه‌یه‌ندراوی‌ كومیسیۆنی‌ سیاسی‌ ـ نیزامی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران
له‌مه‌ڕ شه‌هیدبوونی‌ چوار تێكۆشه‌ری‌ حیزب

 

بۆ ئاگاداریی‌ رای‌ گشتی‌

 

4-06-1388

كۆمیسیۆنی‌ سیاسی‌ ـ نیزامیی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران به‌ دڵێكی‌ پڕ له‌ داخ‌و كه‌سه‌ره‌وه‌ راده‌گه‌یه‌نێ‌، له‌ رێكه‌وتی‌ 30ی‌ گه‌لاوێژی‌ 1388ی‌ هه‌تاویدا، پۆلێك له‌ تێكۆشه‌رانمان كه‌ بریتی‌ بوون له‌: هاوڕێ‌ حسه‌ین محه‌ممه‌دی‌ كادر‌و سێ‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ دیكه‌ی‌ حیزب به‌ ناوه‌كانی‌ هاوڕێیان یوسف فه‌قیهی‌، ئازاد به‌رایی‌‌و سه‌یفوڵڵا دنیایی‌، پاش دوو رۆژ شه‌ڕی‌ قاره‌مانانه‌‌و نابه‌رانبه‌ر له‌گه‌ڵ هێزه‌ به‌كرێگیراوه‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران، له‌ ناوچه‌ی‌ فه‌یزۆڵڵابه‌گی‌ شاری‌ سه‌قزدا شه‌هید بوون. ئه‌و شه‌ڕه‌ داسه‌پا‌و نابه‌رانبه‌ره‌ له‌ حاڵێكدا رووی‌ دا كه‌ ئه‌و تێكۆشه‌رانه‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ جێبه‌جێكردنی‌ هێندێك ئه‌ركی‌ ته‌شكیلاتی‌ له‌ نێوان ئاوایی‌یه‌كانی‌ تومارقامیش‌و كولته‌په‌ گیرسابوونه‌وه‌. رۆژی‌ پێنج شه‌ممه‌ رێكه‌وتی‌ 29/5/1388 گوردانێك له‌ هێزه‌ به‌كرێگیراوه‌كانی‌ رێژیم هێرش ده‌باته‌ سه‌ر ئه‌و كادر‌و پێشمه‌رگانه‌. رۆڵه‌كانی‌ دێموكرات پاش شه‌ڕێكی‌ قاره‌مانانه‌ دوژمنی‌ جنایتكار تێك ده‌شكێنن‌و پاشه‌كشه‌یان پێ‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام رۆژی‌ دواتر واته‌ سه‌رله‌به‌یانیی‌ رۆژی‌ جومعه‌ به‌ ناردنی‌ هێزی‌ یارمه‌تیده‌ر كه‌ پێكهاتبوو له‌ چه‌ند هێز‌و گوردانێك، هه‌موو ناوچه‌كانی‌ فه‌یزۆڵڵابه‌گی‌‌و هه‌وشار داگیر ده‌كه‌ن‌و له‌ شوێنێك به‌ ناوی‌ (یاپشخان‌و قه‌ره‌) بۆ جارێكی‌ دیكه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و پۆله‌ تێكۆشه‌رانه‌ ده‌رگیر ده‌بنه‌وه‌، له‌ ئاكامدا دوای‌ چه‌ند ساعه‌ت شه‌ڕ‌و به‌ربه‌ره‌كانێی‌ قاره‌مانانه‌، حه‌وت كه‌س له‌ هێزه‌كانی‌ رێژیم ده‌كوژرێن‌و چه‌ند كه‌سیان لـێ‌ بریندار ده‌بێ‌‌و به‌ داخه‌وه‌ هه‌ر چوار تێكۆشه‌ری‌ دێموكراتیش تێكه‌ڵ به‌ كاروانی‌ شه‌هیدانی‌ سوورخه‌ڵاتی‌ حیزب‌و گه‌ل ده‌بن.
هاوڕێ‌ حسه‌ین محه‌ممه‌دی‌، كوڕی‌ محه‌ممه‌د علی‌ خه‌ڵكی‌ گوندی‌ چۆمه‌ڵووی‌ ناوچه‌ی‌ فه‌یزۆڵڵابه‌گی‌ شاری‌ سه‌قز، له‌ ساڵی‌ 1353ی‌ هه‌تاوی‌ له‌ دایك بووه‌‌و تا پێنجی‌ سه‌ره‌تایی‌ ده‌رسی‌ خوێندوه‌. له‌ ساڵی‌ 1377دا روو ده‌كاته‌ ریزه‌كانی‌ حیزب‌و به‌ هۆی‌ لێوه‌شاوه‌یی‌یه‌وه‌‌و دوای‌ ته‌واوكردنی‌ ده‌وره‌ی‌ سه‌ره‌تایی‌ سیاسی‌، وه‌ك كادرێكی‌ لێوه‌شاوه‌ نه‌قڵی‌ ناوه‌ندی‌ 1ی‌ كوردستان ده‌كرێ‌. ناوبراو ژن‌و منداڵێكی‌ هه‌یه‌.
هاوڕێ‌ یوسف فه‌قیهی‌، كوڕی‌ ئیسماعیل، خه‌ڵكی‌ شاری‌ سه‌قز ساڵی‌ 1354ی‌ هه‌تاوی‌ له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی‌ هه‌ژار له‌ دایك بووه‌. تا دووهه‌می‌ ناوه‌ندی‌ ده‌رسی‌ خوێندوه‌. له‌ ساڵی‌ 1378دا روو ده‌كاته‌ ریزه‌كانی‌ حیزب‌و دوای‌ ته‌واوكردنی‌ ده‌وره‌ی‌ پێویست له‌ ریزی‌ پێشمه‌رگه‌كاندا سازمان ده‌درێ‌. ناوبراو دوای‌ چه‌ند ساڵ كار‌و تێكۆشان فێری‌ زمانی‌ ئینگلیسی‌ ده‌بێ‌‌و بێجگه‌ له‌ ئه‌ركی‌ پێشمه‌رگایه‌تی‌‌و مامۆستایه‌تیی‌ ده‌رسی‌ ئینگلیسی‌، له‌ تیشكTVیشدا چه‌ندین به‌رنامه‌ی‌ به‌سوودی‌ ئاماده‌ كردوه‌‌و به‌ڕێوه‌ بردوه‌.
هاوڕێ‌ ئازاد به‌رایی‌، كوڕی‌ فه‌یزۆڵڵا، له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی‌ مامناوه‌ندی‌ له‌ ساڵی‌ 1355ی‌ هه‌تاوی‌ له‌ شاری‌ سه‌قز له‌ دایك بووه‌. له‌ ساڵی‌ 1380ه‌وه‌ پێوه‌ندی‌ ده‌كا به‌ ته‌شكیلاتی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران‌و ساڵی‌ 1383 دێته‌ نێو ریزه‌كانی‌ حیزبه‌وه‌‌و تا كاتی‌ شه‌هیدبوونی‌ بێ‌ پسانه‌وه‌ درێژه‌ به‌ خه‌بات‌و تێكۆشان ده‌دات.
هاوڕێ‌ سه‌یفوڵڵا دنیایی‌، كوڕی‌ محه‌ممه‌د سه‌عید، خه‌ڵكی‌ قه‌ره‌گوڵی‌ ناوچه‌ی‌ فه‌یزۆڵڵابه‌گی‌ سه‌قزه‌، ساڵی‌ 1367ی‌ هه‌تاویی‌ له‌ دایك بووه‌ تا پۆلی‌ یه‌كه‌می‌ دواناوه‌ندی‌ ده‌رسی‌ خوێندوه‌. ساڵی‌ 1385 دێته‌ نێو ریزه‌كانی‌ حیزبه‌وه‌‌و پاشان دوای‌ ماوه‌یه‌ك به‌هۆی‌ گرفتی‌ بنه‌ماڵه‌ی‌یه‌وه‌ ده‌چێته‌وه‌ بۆ ئێران، به‌ڵام پێوه‌ندی‌ به‌ حیزبه‌وه‌ هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێ‌‌و له‌ ریزه‌كانی‌ ته‌شكیلاتی‌ نهێنیی‌ حیزبدا سازمان ده‌درێ‌، به‌ڵام دوای‌ ماوه‌یه‌ك ئاشكرا ده‌بێ‌‌و زیندانی‌ ده‌كرێ‌‌و دوای‌ ئازادبوونی‌ له‌ زیندانی‌ رێژیم، له‌ رێكه‌وتی‌ 1/2/1388دا دێته‌وه‌ نێو ریزه‌كانی‌ حیزبی‌ دێموكرات. ناوبراو پێشمه‌رگه‌یه‌كی‌ به‌ بیروباوه‌ڕ‌و دڵسۆزی‌ حیزب بوو.
ئێمه‌، وێڕای‌ مه‌حكوومكردنی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران سه‌باره‌ت به‌ كوشتاری‌ لاوانی‌ كورد‌و ئه‌م پۆله‌ تێكۆشه‌رانه‌ی‌ رێگای‌ ئازادی‌‌و دێموكراسی‌، سه‌ره‌خۆشیی‌ خۆمان پێشكه‌ش به‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ به‌ڕێزی‌ ئه‌و تێكۆشه‌رانه‌، هاوسه‌نگه‌ره‌كانیان، خه‌ڵكی‌ ناوچه‌‌و هه‌موو گه‌لی‌ كورد ده‌كه‌ین‌و، دڵنیاین جێگای‌ ئه‌م پێشمه‌رگه‌ قاره‌مانانه‌ به‌تاڵ نامێنێته‌وه‌.
 

سه‌ركه‌وێ‌ خه‌باتی‌ گه‌لی‌ كورد له‌ رێگای‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ مافه‌ ره‌واكانیدا
سه‌رشوڕی‌‌و نه‌مان بۆ رێژیمی‌ دژی‌ گه‌لیی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌


حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران
كۆمیسیۆنی‌ سیاسی‌ ـ نیزامی‌

1388/6/4

 

  نوشته شده در  88/06/04ساعت 5:28 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

بیرگه‌ی‌ مێژوویی‌ خه‌ڵك‌و ئامیارانی‌ دوێنێی‌ ده‌سه‌ڵات

 

31-05- 1388

له‌یلاخ
مێژووی‌ تراژیكی‌ ده‌سه‌ڵاتداری‌ له‌ ئێران هه‌میشه‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ چیرۆكی‌ زوحاك‌و شۆڕشگه‌لێك بووه‌ كه‌ له‌ یه‌كێك له‌ وێستگه‌كانیدا، منداڵانی‌ خۆیشی‌ كردۆته‌ قوربانی‌‌و ئه‌مه‌ش سرشتی‌ دیكتاتۆرییه‌ته‌ كه‌ له‌ پێناو ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆیدا هه‌موو بێ‌ئێخلاقی‌‌و هۆڤانییه‌تێك به‌ ره‌وا‌و به‌ پێویست ده‌زانێ‌. كۆماری‌ ئیسلامی‌، سیستمی‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی‌

هه‌موو مێژووی‌ ره‌شی‌ دیرۆكی‌ مرۆڤایه‌تی‌ ـ له‌ ده‌زگای‌ پشكنینی‌ بیروڕای‌ خه‌ڵكی‌ "پاپ گریگووریی‌ نۆهه‌م" له‌ سه‌ده‌ی‌ سێزده‌ی‌ زایینی‌ تاكوو نازیسمی‌ هیتلێر‌و فاشیزمی‌ موسۆلینی‌‌و دادگاكانی‌ ئیستالین‌و ... ـ بووه‌. به‌ڵام هۆڤانییه‌تێكی‌ مۆدێڕن‌و توتالیتاریزمێك له‌ چوارچێوه‌ی‌ یاسا‌و دام‌و ده‌زگای‌ شارستانی‌‌و سه‌رده‌میانه‌دا، واته‌ دووپاتبوونه‌وه‌ی‌ رابردووی‌ دوور‌و نزیك له‌ ئێستادایه‌.

ئه‌گه‌ر ئاوڕێكی‌ كورت له‌ لاپه‌ڕه‌كانی‌ مێژووی‌ سه‌ره‌تای‌ ده‌یه‌ی‌ 60ی‌ هه‌تاوی‌ بده‌ینه‌وه‌، ده‌بینین قوربانیانی‌ هه‌نووكه‌یی‌ رێژیم‌و به‌شێك له‌ تاوانبارانی‌ نێو دادگاكانی‌، جه‌للاده‌كان یان بڕیارده‌ران‌و بكه‌رانی‌ جینایه‌ته‌كانی‌ دۆێنێن. "موجاهیدینی‌ ئینقلابی‌ ئیسلامی‌"، "رێڕه‌وانی‌ خه‌تی‌ ئیمام"، "موسه‌وی‌"، ""ره‌مه‌زانزاده‌"ی‌ پارێزگاری‌ سنه‌ له‌ سێی‌ ره‌شه‌مه‌‌و... . هه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ بنه‌ڕه‌تی‌ ئه‌م دیكتاتۆرییه‌ته‌یان قایم‌و پته‌و كرده‌وه‌. كه‌سانێك كه‌ لێڕوانین‌و ئاكاره‌كانیان ده‌رخه‌ری‌ ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ ئه‌وانیش وه‌كوو باڵی‌ راستی‌ حكوومه‌تی‌، بڕوامه‌ندیی‌ ته‌واویان به‌ دابه‌شكردنی‌ خه‌ڵك به‌ "خودی‌"‌و "ناخودی‌" هه‌یه‌. بۆیه‌ هیچكات له‌ سه‌ر مافی‌ پێشێلكراوی‌ خه‌ڵك له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ بازنه‌ی‌ باڵبه‌ندیی‌ خۆیاندا وه‌ده‌نگ نه‌هاتن‌و ناڕه‌زایه‌تییان ده‌رنه‌بڕی‌. بۆیه‌ ده‌بینین "موسه‌وی‌"ی‌ پێشه‌وایان له‌ هه‌مبه‌ر پرسیارێك له‌مه‌ڕ كۆمه‌ڵكوژیی‌ هاوینی‌ 67دا، ده‌ڵێ‌: "ده‌زگای‌ قه‌زایی‌ سه‌ربه‌خۆیه‌"‌و بۆ یه‌كجاریش له‌م ساڵانه‌دا ئاماده‌ نه‌بوون باسێك له‌ پێشێلكارییه‌كانی‌ مافی‌ مرۆڤـ له‌ ده‌یه‌ی‌ یه‌كه‌مدا بكه‌ن. به‌ستێنێك كه‌ دۆخی‌ هه‌نووكه‌یی‌ ره‌گی‌ له‌وێدا داكوتاوه‌‌و به‌رهه‌می‌ ئه‌و عه‌قڵییه‌ته‌ نه‌خۆشه‌یه‌.
ئه‌و به‌شه‌ له‌ پێكهاته‌ی‌ نیزامی‌ ئیسلامی‌ كه‌ ئێستاكه‌ ئیزۆله‌ كراوه‌‌و، ترسی‌ گرتووخانه‌، ئه‌شكه‌نجه‌‌و دانپێدانانی‌ لێ‌ نیشتووه‌‌و باس له‌ نادادپه‌روه‌ریی‌‌و ناڕه‌وابوونی‌ دادگاكان ده‌كه‌ن، هه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ ده‌سه‌ڵاتداریی‌ ئه‌واندا، له‌ نێوان ساڵانی‌ 68 ـ 60، 76 ـ 68‌و 84 ـ 76، هه‌زاران كاره‌ساتی‌ به‌م چه‌شنه‌ رووی‌ داو، كه‌سیان مۆچڕكه‌ به‌ گیانیاندا نه‌هات‌و دێڕێكیان نه‌نووسی‌. دانپێدانان ته‌نیا به‌ "ئه‌بته‌حی‌"‌و "عه‌تریان فه‌ڕ"به‌رته‌سك ناكرێته‌وه‌. ده‌بێ‌ ئاوڕ له‌ دواوه‌ بده‌ینه‌وه‌، كاتێك سادق قوتزاده‌، ئایه‌توڵڵا شه‌ریعه‌تمه‌داری‌، نووره‌دین كیانووری‌، ئێحسان ته‌به‌ری‌، محه‌ممه‌د عه‌لی‌ عه‌موویی‌‌و... ناچار به‌ نكۆڵیكردن‌و نفره‌ت له‌ خۆیان ده‌بوون، كاتێك له‌ ژێر ناو‌و په‌رده‌ی‌ "ته‌واب سازی‌"دا، به‌ هه‌زاران كه‌س ناچار به‌ خۆبه‌ده‌سته‌وه‌ دان بوون، كاتێك كه‌ له‌ جێبه‌جێكردنی‌ به‌رنامه‌ی‌ "هوڤییه‌ت"دا، دانپێدانانی‌ كه‌سایه‌تییه‌ ئێرانییه‌كان بڵاو ده‌كرایه‌وه‌‌و سه‌عیدیی‌ سیرجانی‌ پاش ئێعتراف ده‌كوژرا، ته‌نانه‌ت له‌م ساڵانه‌شدا كه‌سانێك وه‌كوو: عێزه‌توڵڵا سه‌حابی‌، سیامه‌ك پوورزه‌ند، رامین جه‌هانبه‌گلوو، عه‌لی‌ ئه‌فشاری‌، كازمه‌ینی‌ برووجێردی‌، ئیبراهیم نه‌به‌وی‌، بێهنوود كیان تاجبه‌خش، هاله‌ ئیسفه‌ندیاری‌‌و... ئێعترافیان لێوه‌رگیرا. بێده‌نگی‌ حیزبه‌ به‌ناو ریفۆرمخوازه‌كانی‌ هه‌نووكه‌یی‌ ده‌ربڕی‌ چلۆن ویژدان‌و پێبه‌ندییه‌ك بوو. بۆیه‌ رابردووی‌ ئه‌م حیزب‌و كه‌سانه‌ به‌شێكی‌ جیاكراوه‌‌و جیاواز له‌ مێژوو‌و كارنامه‌ی‌ ره‌شی‌ رێژیم نیه‌‌و ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌مڕۆ بوونه‌ته‌ قوربانیی‌، به‌رهه‌م‌و خوڵقێنراوی‌ خودی‌ خۆیانه‌. هه‌روه‌ك خاته‌می‌ له‌ سه‌ركۆماریدا، ئاماده‌ی‌ رێوڕه‌سمی‌ مه‌رگی‌ بكوژی‌ ئێڤین "ئه‌سه‌دوڵڵا لاجوردی‌"، به‌رپرسی‌ ئێعتراف وه‌رگرتنی‌ ئێڤین‌و پرۆژه‌كانی‌ ته‌واب سازیی‌ كرد‌و ئه‌وی‌ به‌ شه‌هیدی‌ رێبازی‌ حه‌ق ناوزه‌د كرد. به‌ڵام له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌، وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئاخۆ ئه‌و لایه‌ن‌و كه‌سانه‌ی‌ هه‌نووكه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ گرتووخانه‌كانی‌ ئێران‌و له‌ دادگاگه‌لێكی‌ فۆرماڵیته‌دا، ناچار به‌ دانپێدانانی‌ ناڕاست به‌رامبه‌ر به‌ خۆیان ده‌بن، كێن‌و رابردوویان چلۆن بووه‌، بڕوای‌ دێموكراتیك‌و ویژدان‌و ده‌روه‌ستیی‌ مرۆڤیی‌ خه‌ڵك‌و ئۆپۆزیسیۆنی‌ دێموكرات بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ ئه‌و رابردووه‌، جه‌خت له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ده‌بێ‌ راستییه‌كانی‌ حه‌شاردراوی‌ پشت ئه‌م دادگاییانه‌ له‌قاو بدرێت‌و به‌ مافی‌ هه‌موو كه‌سێكی‌ ده‌زانن كه‌ له‌ دادگاییه‌كی‌ دادپه‌روه‌رانه‌، ئاشكرا‌و یاسایی‌ به‌هره‌مه‌ند‌و مافی‌ گرتنی‌ پارێزه‌ر‌و به‌رگریكردنی‌ ئازادانه‌ی‌ له‌ خۆی‌ هه‌بێت.
رێژیم ئه‌مڕۆ له‌ رێگه‌ی‌ راكێشكردنی‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكی‌ جۆراوجۆر بۆ به‌رده‌م دادگا، ئه‌یه‌وێت هێز‌و ئۆتۆریته‌ی‌ خۆی‌ بنوێنێت‌و له‌ رێگه‌ی‌ تێكشكانی‌ ئیراده‌ی‌ چه‌ند ره‌خنه‌گر‌و جیابیرێك له‌ نێو بازنه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆیدا، بێ‌ هیوایی‌ به‌ گۆڕان بره‌و پێ‌ بدا. چوونكه‌ ئه‌شكه‌نجه‌ به‌ هۆی‌ دروستكردنی‌ كه‌ش‌و هه‌وای‌ تۆقێنه‌ر‌و كاریگه‌ریی‌ له‌ سه‌ر ناخ‌و ده‌روونی‌ مرۆڤـ‌و باندۆڕدانان له‌ سه‌ر ئازادی‌‌و ته‌ناهیی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، باڵ به‌ سه‌ر ته‌واوی‌ جڤاكدا ده‌كێشێت‌و له‌ ئاكامدا، بێ‌لایه‌نی‌‌و خه‌مۆكی‌‌و خه‌مساردیی‌ سیاسی‌ ـ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و مه‌ترسیدارتر له‌ هه‌مووی‌ خۆدسانسۆری‌ به‌رهه‌م دێنێت. ئه‌مه‌ش ئه‌و ئامانجه‌یه‌ كه‌ فاشیزم پێویستی‌ پێیه‌ تا به‌مجۆره‌، لایه‌نگرانی‌ خۆی‌ له‌ یه‌ك ریزدا بپارێزێت‌و نه‌یارانی‌ خۆیشی‌ سه‌ركوت یان ناچار به‌ بێ‌ده‌نگی‌‌و ته‌ریك كه‌وتنه‌وه‌ بكات.
ئه‌ركی‌ هێزی‌ دێموكرات‌و بیاڤی‌ گشتیی‌ چالاك، به‌رته‌سكردنه‌وه‌ی‌ هه‌موو چه‌شنه‌ سه‌ره‌ڕۆیه‌تی‌‌و پێشێلكارییه‌كه‌ كه‌ روو ده‌دات. ته‌نانه‌ت بۆ دژبه‌رانی‌ خۆیشی‌ خوازیاری‌ به‌ڕێوه‌چوونی‌ دادپه‌روه‌رییه‌، چوونكه‌ ته‌نیا له‌ دۆخی‌ وه‌ك یه‌كدا، راستی‌‌و ناڕاستی‌ ئیمكانی‌ ده‌ركه‌وتنی‌ ده‌بێت. بۆیه‌ له‌قاودانی‌ جینایه‌ته‌كانی‌ رێژیم‌و ئیدانه‌كردنی‌ بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ ناسنامه‌ی‌ قوربانییه‌كان كارێك بووه‌ كه‌ ئۆپۆزیسیۆنی‌ دێموكراتیك كرده‌یی‌ كردووه‌. چوونكه‌ ته‌نیا ئاشكراكردنی‌ هه‌موو ره‌هه‌ند‌و قوژبنه‌كانی‌ جینایه‌ت‌و توندوتیژی ده‌توانێ‌، ئامانجی‌ ئه‌شكه‌نجه‌ده‌ران نه‌زۆك بكاته‌وه‌. هۆرست هێرمان، كۆمه‌ڵناسی‌ ئاڵمانی‌ ده‌ڵێ‌: "ده‌بێ‌ هه‌رچی‌ زیاتر كار بۆ له‌قاودانی‌ ئه‌شكه‌نجه‌ده‌ران له‌ پانتایی‌ گشتیدا بكه‌ین"، چوونكه‌ "هه‌میشه‌ گه‌وره‌ترین دوژمنی‌ ئه‌شكه‌نجه‌ده‌ران بیروڕای‌ گشتی‌ بووه‌".
هه‌روه‌ها لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌ خاڵێكی‌ گرینگیش بكه‌ین، راسته‌ "ئه‌شكه‌نجه‌ی‌ سپی‌"، به‌ندیخانه‌ی‌ تاكه‌كه‌سی‌ له‌ رێگه‌ی‌ تێكشكاندنی‌ كه‌سێتیی‌ كه‌سایه‌تییه‌كان، كوشتنی‌ هزر‌و به‌ چۆكداهێنانی‌ ئیراده‌یان، ئه‌وان ناچار به‌ خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان‌و دانپێدانان ده‌كات. به‌ڵام ئێعترافی‌ "عه‌تریان فه‌ڕ"‌و "ئه‌بته‌حی‌"‌و مۆره‌كانی‌ باڵی‌ چه‌پی‌ حكوومه‌تی‌ ته‌نیا بۆ ئه‌سته‌م بوون‌و دژواری‌ گوشاره‌كانی‌ سه‌ریان ناگه‌ڕێته‌وه‌، چوونكه‌ به‌ گوته‌ی‌ خۆیان‌و به‌ پشت به‌ستن به‌ قسه‌ی‌ خومه‌ینی‌: "پاراستنی‌ نیزام له‌ هه‌موو شتێك واجبتره‌"‌و هه‌روه‌ها له‌ كاتی‌ دادگایی‌ "كه‌رباسچی‌"دا گوتیان سه‌رده‌می‌ قاره‌مانبازی‌ ته‌واو بووه‌‌و ئێمه‌ نامانه‌وێت ببینه‌ قاره‌مان. به‌ واتایه‌كی‌ دیكه‌ ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ شایه‌د ئازادی‌ فام بكه‌ن به‌ڵام هه‌رگیز بوێریی‌ به‌رگریكردن له‌ ئازادییان نیه‌ بۆ نموونه‌ بۆچی‌ رێژیم نه‌یتوانی‌ سه‌دان زیندانیی‌ دیكه‌ ناچار به‌ دانپێدانان بكات، بۆچی‌ نه‌یتوانی‌ شه‌هید "یه‌عقووبی‌ مێهرنێهاد" ناچار به‌و كاره‌ بكات. لێره‌دا جیاوازیی‌ نێوان بانگه‌شه‌كه‌رانی‌ راسته‌قینه‌ی‌ ئازادی‌‌و ئۆپۆزیسیۆنه‌كان به‌ جوانی‌ ده‌رده‌كه‌وێت. به‌ڵام مخابن له‌وه‌دایه‌ كه‌ به‌ هۆی‌ فه‌زای‌ ژه‌هراوی‌‌و ته‌مومژاویی‌ زاڵ به‌ سه‌ر بیروڕای‌ گشتی‌ له‌ نه‌بوونی‌ بیاڤێكی‌ گشتیی‌ به‌هێز‌و رایه‌ڵه‌ی‌ پێوه‌ندی‌‌و راگه‌یه‌نه‌كانی‌ ئازاد، هه‌میشه‌ به‌ ناوئازادیخوازان گوتار‌و ده‌سكه‌وته‌كانی‌ شۆڕش‌و رابوونه‌كانیان پاوان كردووه‌‌و خاوه‌نانی‌ راسته‌قینه‌ی‌ شۆڕشیان قوربانی‌‌و په‌راوێز خستووه‌. دیارده‌یه‌ك كه‌ پاش تێپه‌ڕینی‌ 103 ساڵ له‌ شۆڕشی‌ مه‌شرووته‌خوازییش، هێشتاكه‌ وه‌كوو خۆی‌ ماوه‌ته‌وه‌.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:20 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

رۆژئاوا تاكه‌ی‌ ده‌یهه‌وێ‌ بارمته‌ بێ‌؟

 

31-05- 1388

سه‌لام ئیسماعیلپوور
بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ هه‌واڵی‌ ده‌سبه‌سه‌ركرانی‌ سێ‌ هاووڵاتیی‌ ئه‌مریكایی‌ له‌ سنووری‌ ناوچه‌ی‌ گه‌شتیاریی‌ "ئه‌حمه‌دئاوا"ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان، له‌ لایه‌ن هێزه‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامییه‌وه‌، له‌م رۆژانه‌ی‌ دواییدا، بوو به‌ هۆی‌ درێژه‌كێشانی‌ سیاسه‌تی‌ دێرینی‌ رێژیم له‌مه‌ڕ هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ‌ دنیای‌ رۆژئاوادا. سیاسه‌تێك كه‌ له‌ ماوه‌ی‌ سێ‌ ده‌یه‌ی‌

ته‌مه‌نی‌ كۆماری‌ ئیسلامیدا، پێڕه‌و كراوه‌. به‌ پێی‌ ئه‌و سیاسه‌ته‌ كه‌ ده‌كرێ‌ بڵێین له‌ بارمته‌گرتنی‌ ئه‌ندامانی‌ باڵوێزخانه‌ی‌ ئه‌مریكا له‌ 13ی‌ خه‌زه‌ڵوه‌ری‌ 58ه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێكرد، كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ كردارێكی‌ گانگستری‌دا كه‌ ته‌نیا له‌ گرووپێكی‌ مافیایی‌ یان تیرۆریستی‌ ده‌وه‌شێته‌وه‌، به‌ له‌ ژێر پێنانی‌ هه‌موو یاسا‌و رێسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان به‌ رفاندن‌و ده‌سبه‌سه‌ركردنی‌ هاووڵاتیانی‌ رۆژئاوایی‌ هه‌وڵ‌ ده‌دات كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر سیاسه‌تی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ دابنێت‌و ژیان‌و ئازادیی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ بكاته‌ ئامرازێك بۆ پوان وه‌رگرتن له‌ ئاستی‌ سیاسه‌تی‌ نێونه‌ته‌وه‌ییدا. سی‌ ساڵ‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ سیاسه‌تی‌ بارمته‌گیری‌، مامه‌ڵه‌‌و وه‌رگرتنی‌ پوان،له‌ سایه‌ی‌ كه‌مته‌رخه‌می‌ و سوود په‌رستی‌ و بێ‌ وره‌یی‌ " چمبرلین" ئاسای‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ رۆژئاواییدا ، توانیویه‌ ئه‌زموونێكی‌ سه‌ركه‌وتوو بخاته‌ به‌رده‌ستی‌ رێژیمی‌ویلایه‌تی‌ فه‌قیه بۆ درێژه‌دان به‌ ته‌مه‌نی‌ خۆی‌ و تێكدانی‌ سه‌قامگیری‌ ناوچه‌ی‌ هه‌ستیاری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست. له‌ یه‌كه‌م زۆرانبازیی‌ له‌م چه‌شنه‌دا "جیمی‌ كارتر" سه‌ركۆماری‌ ئه‌مریكا به‌ له‌ پێش گرتنی‌ سیاسه‌تێكی‌ پارێزكارانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر داگیركرانی‌ به‌شێك له‌ خاكی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ و به‌ بارمته‌گرانی‌ دیپلۆماته‌كانی‌ خۆیدا ده‌سته‌وه‌ستان مایه‌وه‌ (به‌ پێی‌ یاسا نێو نه‌ته‌وه‌ییه‌كان باڵوێزخانه‌ی‌ هه‌ر وڵاتێك به‌شێك له‌ خاكی‌ ئه‌و وڵاته‌یه‌ و ده‌سدرێژی‌ بۆ سه‌ر باڵوێزخانه‌ به‌ واتای‌ داگیركردنی‌ خاكی‌ وڵاته‌). ئه‌و بێ‌وره‌یی‌و ده‌سته‌وه‌ستانیه‌ی‌ وڵاتانی‌ زلهێز له‌ راستیدا هه‌م وره‌ی‌ به‌ رێژیمگه‌لی‌ سه‌ره‌ڕۆی‌ وه‌ك كۆماری‌ ئیسلامی‌ ده‌دا و هه‌م له‌ نێو ولاتانی‌ دواكه‌وتووی‌ جیهانی‌ سێهه‌مدا جۆرێك هه‌یمه‌نه‌ و پرستیژی‌ ناڕه‌وای‌ بۆ ئه‌وان خولقاند.ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ وای‌ له‌ رێژیم كرد كه‌ سیاسه‌تی‌ بارمته‌گیری‌ بكاته‌ به‌شیكی‌ دانه‌بڕاو له‌ سیاسه‌تی‌ نێو نه‌ته‌وه‌یی‌ خۆی‌ و ده‌یان جاری‌ دیكه‌ش به‌ هه‌ڵگرتنی‌ هه‌نگاوی‌ له‌و شێوه‌یه‌،وڵاتانی‌ رۆژئاوایی ناچار به‌ پاشگه‌ز بوونه‌وه‌ له‌ بڕیاره‌كانیان بكات . ناچار كردنی‌ فه‌رانسه‌ به‌ ئازادكردنی‌ "ئه‌نیس نه‌ققاش" تیرۆریستی‌ به‌ ناوبانگی‌ لوبنانی‌ و به‌ كرێگیراوی‌ رێژیم له‌ رێگه‌ی‌ به‌ بارمته‌گرتنی‌ چه‌ند گه‌شتیاری‌ فه‌رانسه‌وی‌ له‌ لایه‌ن حیزبوڵای‌ لوبنان و پاشان ئازادكردنیان به‌ نێوبژیوانیی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ نموونه‌یه‌كی‌ دیكه‌ بوو كه‌ رێژیمی‌ هان دا پاش بڕیاری‌ مێژوویی‌ دادگای‌ "میكۆنۆس" بازرگانێكی‌ ئاڵمانی‌ به‌ ناوی‌ "هلمووت هووفر" به‌ بارمته‌ بگرێت و داوای‌ گۆرینه‌وه‌ی‌ ناوبراو له‌گه‌ڵ تاوانبارانی‌ تیرۆری‌ میكۆنۆسدا بێنێته‌ئاراوه‌، كه‌ لێره‌دا خۆڕاگری‌ و سه‌ربه‌خۆیی‌ ده‌زگای‌ دادوه‌ریی‌ ئاڵمان رێگه‌ی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ ئه‌و مامه‌ڵه‌یه‌ی‌ له‌ رێژیمی‌ ئێران و ده‌وڵه‌تی‌ ئاڵمان گرت .
هه‌نگاوی‌ دیكه‌ گرتنی‌ سه‌ربازه‌كانی‌هێزی‌ ده‌ریایی‌ بریتانیا بوو كه‌ ئه‌مجاره‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ جاره‌كانی‌ دیكه‌ پاش هه‌ڕه‌شه‌ی‌ 48 سه‌عاته‌ی‌ "تۆنی‌ بلێر"سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ بریتانیا ،ترسی‌ خسته‌ نێو دڵی‌ رێژیمه‌وه‌ و ده‌سبه‌سه‌ركراوه‌كان به‌ رێزو حورمه‌تی‌ بێوێنه‌وه‌ ئازادكران و ته‌نانه‌ت خه‌ڵات و میدالیان له‌ لایه‌ن ئه‌حمه‌دی‌ نژاده‌وه‌ پێ‌ به‌خشرا.
هه‌ربۆیه‌ ده‌بینین كه‌ به‌ پێی‌ ئه‌زموونه‌كانی‌ رابردوو، رێژیم هه‌ركاتێك كه‌ هه‌ستی‌ به‌ لاوازی‌ و بێ‌ وره‌یی‌ رۆژئاوا كردووه‌ ـ واته‌ هه‌ركاتێك كه‌ رۆژئاوا بۆ به‌ده‌ست هێنانی‌ دڵی‌ رێژیم، هه‌نگاوێك پاشه‌كشه‌ی‌ كردووه‌ ـ چه‌ند هه‌نگاو هاتووته‌ پێشه‌وه‌و باشترین شێوازی‌ به‌رگریی‌ به‌ ته‌سلیم بوون و خواردنه‌وه‌ی‌ قاپی‌ ژه‌هر له‌ پێناوی‌ مانه‌وه‌ی‌دا زانیوه‌. له‌ ماوه‌ی‌ ساڵانی‌ پاش چه‌قینی‌ ئه‌مریكا له‌ زه‌لكاوی‌ شه‌ڕی‌ عێراق و ئه‌فغانستاندا، رێژیم ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی‌ قۆسته‌وه‌ و دیسان له‌ چه‌ند قۆناغدا شارۆمه‌ندانی‌ وڵاتانی‌ رۆژئاوایی‌ كرده‌ نیشانه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ بارمته‌گیری‌ و هه‌وڵی‌دا له‌ورێگه‌یه‌وه‌ سه‌رنجی‌ دنیا له‌ سیاسه‌ته‌ كاولكه‌ره‌كانی‌ خۆی‌ به‌ لارێدا ببات و وڵاتانی‌ رۆژئاوایی‌ له‌ هێنانه‌ به‌ر باسی‌ كۆمه‌لێك پرسی‌ دیكه‌ وه‌ك پرسی‌ ناوه‌كی‌ و مافی‌ مرۆڤـ و ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاروباری‌ وڵاتانی‌ دێكه‌دا پاشه‌كشه‌ پێ‌بكات .
كوشتنی‌ زه‌هرا كازمی‌، بێ‌ سه‌روشوێن كردنی‌ رابرت لێوینسون، ده‌سبه‌سه‌ر كردنی‌ هاله‌ ئیسفه‌ندیاری‌، كیان تاجبه‌خش، عه‌لی‌ شاكری‌و رۆكسانا سابری‌ كه‌ یه‌كه‌میان هاووڵاتیی‌ كانادا و ئه‌وانی‌ دیكه‌ ئه‌مریكایی‌ بوون، پێش هه‌مووشتێك پێشانده‌ری‌ لاوازی‌ و بێ‌ هه‌ڵوێستی‌ وڵاتانی‌ زلهێز له‌ هه‌مبه‌ر سه‌ره‌رۆییه‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامیدا بوو .
له‌م رۆژانه‌شدا ده‌بینین كه‌ رێژیم به‌ ده‌سبه‌سه‌رو دادگاییكردنی‌ حوسێن ره‌سام ، شرۆڤه‌كاری‌ سیاسی‌ باڵوێزخانه‌ی‌ بریتانیا له‌ تاران ، نازه‌ك ئه‌فشار، كارمه‌ندی‌ باڵوێزخانه‌ی‌ فه‌رانسه‌و هه‌روه‌ها "كلوتید ریس" مامۆستای‌ فه‌رانسه‌ویی‌ زانكۆی‌ پیشه‌یی‌ ئیسفه‌هان و تاوانباركردنی‌ ناوبراوان به‌ به‌شداری‌ له‌ پرۆژه‌ی‌ به‌ ناو "كوودتای‌ مه‌خمه‌ڵی‌"دا یه‌كیه‌تی‌ ئوروپای‌ به‌ ته‌واوی‌ له‌ هه‌مبه‌ر رووداوه‌ نێوخۆییه‌كانی‌ ئێران پاسیڤ كردووه‌، به‌ جۆرێك كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ ئامێزترین هه‌ڵوێسته‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ ده‌ربڕینی‌ چه‌ند رسته‌ی‌ بێ‌ نێوه‌رۆك تێناپه‌ڕێت . بۆ نموونه‌ ده‌یڤیدمیلیبه‌ند، وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ بریتانیا ـ وه‌ك وڵاتێك كه‌له‌ رووداوه‌كانی‌ ئه‌م دواییانه‌دا زۆرترین سووكایه‌تی‌ به‌ ئه‌ندامانی‌ باڵوێزخانه‌كه‌ی‌ كراوه‌ ـ دادگایی‌كردنی‌ حوسێن ره‌سام به‌ سووكایه‌تی‌ و ورووژاندن ناوده‌بات، به‌ڵام روونی‌ ناكاته‌وه‌ كه‌ په‌رچه‌كرداری‌ ئوروپاو بریتانیا چ ده‌بێ‌ به‌رامبه‌ر به‌و سووكایه‌تیه‌؟
بێده‌نگی‌ ئه‌مریكاش له‌ هه‌مبه‌ر ده‌سبه‌سه‌ركرانی‌ سێ‌ شارۆمه‌ندی‌ خۆی‌ و وه‌پاڵدانی‌ تۆمه‌تی‌ "سیخوڕی‌" بۆ ئه‌وكه‌سانه‌ له‌لایه‌ن كۆماری‌ ئیسلامیه‌وه‌، شتێكی‌ سه‌یرو پرسیار خولقێنه‌ كه‌ مرۆڤـ تێده‌فكرێنێ‌ كه‌ بۆچی‌ ئیدی‌ ئه‌مریكا نه‌ته‌نیا له‌ چاره‌نووسی‌ كه‌سانی‌ وه‌ك لێوینسۆن و تاجبه‌خش‌و ئه‌و سێ‌ رۆژنامه‌وانه‌ ناپرسێته‌وه‌ به‌ڵكوو 5 ئێرانیه‌ ده‌سبه‌سه‌ركراوه‌كه‌ی‌ هه‌ولێریش به‌بێ‌ به‌رامبه‌ر ئازاد ده‌كات ؟
بڵێی‌ ئه‌مریكا هێشتا له‌وه‌ نه‌گه‌یشتبێ‌ كه‌ هه‌رجۆره‌ باجدان و پاشه‌كشه‌یه‌ك له‌ به‌رامبه‌ر كۆماری‌ ئیسلامیدا ته‌نیا یارمه‌تیی‌ رێژیم ده‌دات رۆژ له‌ دوای‌ رۆژ زیاتر له‌ ساوێری‌ زلهێزیی‌ خۆیدا نوقم بێت و هه‌وڵ بدات كۆمه‌ڵگای‌ جیهانی‌ ملكه‌چی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ خۆی‌ بكات؟
ئۆباما هێشتا هیواداره‌ به‌ پاڕانه‌وه‌ له‌ دیكتاتۆره‌كان، ده‌سته‌مشتكراوه‌كانیان بكاته‌وه‌، به‌ڵام لایه‌نی‌ به‌رامبه‌ر ده‌یهه‌وێ‌ هه‌ر به‌ مشته‌وه‌ بێته‌ سه‌رمێزی‌ وتووێژو، ئازادكردنی‌ بارمته‌كان ببێته‌ به‌شێك له‌ دیالۆگی‌ نێوانیان. رووداوه‌كانی‌ داهاتوو پێمان ده‌ڵێن: ئاخۆ رۆژئاوا ده‌توانێ‌ به‌ ملكه‌چی‌ و بارمته‌یی‌ بێته‌ سه‌رمێزی‌ دیالۆگ له‌گه‌ڵ ئاخونده‌كان كه‌ به‌ پێی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ بوونیان هه‌رگیز له‌ مینبه‌ری‌" مونۆلۆگ" دانه‌به‌زیون؟
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:20 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

كشانه‌وه‌ی‌ خه‌ڵك له‌ باڵی‌ ناڕازی‌، ده‌رفه‌تێكی‌ شیاو بۆ ئۆپۆزیسیۆنی‌ راسته‌قینه‌ی‌ رێژیم

 

31-05- 1388

سه‌لاح مورادی
شه‌ڕ‌و پێكدادانی‌ باڵه‌كانی‌ نێو رێژیم تا دێ‌ توندتر ده‌بێ‌. ره‌وتی‌ ململانێكان ئه‌وه‌ نیشان ده‌ده‌ن كه‌ هیچكام له‌ دوو باڵی‌ ئوسولگه‌را‌و به‌ناو رێفۆرمخواز ئاماده‌ی‌ پاشه‌كشه‌ له‌ هه‌ڵوێسته‌كانیان له‌ هه‌مبه‌ر

شانۆی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ده‌یه‌مین خولی‌ سه‌ركۆماری نین. له‌م دۆخه‌دا رێژیم تووشی‌ قه‌یرانێكی‌ قووڵ له‌ نێوخۆی‌ سیستمدا بووه‌‌و رۆژبه‌رۆژ له‌ زه‌لكاوی‌ ناڕه‌وابووندا رۆده‌چێ‌.
باڵی‌ به‌ناو ریفۆرمخواز له‌ گێژاوی‌ رووداوه‌كاندا هه‌م ئێعتمادی‌ باڵی‌ ده‌سه‌ڵاتداری‌ رێژیمی‌ له‌ ده‌ست داوه‌‌و هه‌م تا دێ‌ خه‌ڵكی‌ لێ‌ ده‌ته‌كێته‌وه‌. باڵی‌ ئوسوولگه‌راش بازنه‌یه‌كی‌ له‌ بێ‌ بڕوایی‌ به‌ ده‌وری‌ خۆیدا كێشاوه‌ كه‌ رۆژ به‌ رۆژ به‌رته‌سكتر ده‌بێته‌وه‌‌و وادیاره‌ هه‌ر ماوه‌یه‌ك ده‌بێ‌ لایه‌نێك یان گرووپ‌و كه‌سێك له‌م بازنه‌یه‌ وه‌ده‌ربنرێن.

دانپێدانانی‌ ئابڕووبه‌رانه‌ی‌ رێبه‌رانی‌ باڵی‌ به‌ناو ریفۆرمخواز له‌ نمایشێكی‌ دادگایی‌كردندا ئه‌وه‌ی‌ به‌ ته‌واوی‌ سه‌لماند كه‌ ئه‌وان به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئاماده‌ی‌ نرخدان بۆ داخوازییه‌كانی‌ خه‌ڵك نین‌و بۆ پاراستنی‌ گیان‌و ماڵی‌ خۆیان ئاماده‌ن مل بۆ هه‌ر تۆمه‌تێك ـ ته‌نانه‌ت به‌كرێگیراویی‌ ئامریكا‌و...ـ رابكێشن.
له‌م نێوانه‌دا خه‌ڵكی‌ ئێران كه‌ زیاترین نرخیان له‌م ماوه‌یه‌دا داوه‌، خه‌ریكن رێگه‌ی‌ درووست‌و شیاو ده‌دۆزنه‌وه‌. به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و دروشمانه‌ی‌ كه‌ دژایه‌تییان له‌ته‌ك ته‌واویه‌تی‌ رێژیمدا هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ نیشانه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ باڵی‌ ناڕازی‌‌و له‌وانه‌ میر حسه‌ین مووسه‌وی‌ هێز‌و وزه‌ی‌ رێبه‌ریی‌ ئه‌و بزاڤه‌ی‌ نیه‌‌و له‌ كۆتاییدا ناچار ده‌بن له‌ به‌رانبه‌ر خه‌ڵكدا راوه‌ستن. هه‌روه‌ك میر حسه‌ین مووسه‌وی‌ به‌ توندی‌ دژایه‌تیی‌ خۆی‌ له‌گه‌ڵ دروشمی‌ "استقلال، ێ‌زادی، جمهوری ایرانی"دا نیشان دا.
ئه‌وه‌ی‌ له‌م پێوه‌ندییه‌دا جێگای‌ ره‌خنه‌ی جیدییه‌، هه‌ڵوێستی‌ راگه‌یه‌نه‌ رۆژئاوایی‌یه‌كانه‌. ئه‌م راگه‌یه‌نانه‌ بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ ویست‌و داخوازییه‌ ره‌واكانی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران‌و وته‌كانی‌ میرحسه‌ین موسه‌وی‌ كه‌ وه‌ك كه‌سێكی‌ كۆنه‌په‌ره‌ست دژی‌ هه‌ر چه‌شنه‌ ماف‌و ئازادییه‌كی‌ خه‌ڵكی‌ ئێرانه‌‌و زیاتر له‌و بڕوایه‌دایه‌ كه‌ ئیسلامییه‌تی‌ نیزام له‌ مه‌ترسی‌ كه‌وتووه‌ نه‌ك مافه‌كانی‌ مرۆڤـ‌و دێموكراسی‌، ناوبراو‌و رێبه‌رانی‌ باڵی‌ ناڕازیی‌ رێژیم وه‌ك ئۆپۆزیسیۆنی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن. جیا له‌مه‌ش له‌م راگه‌یه‌نانه‌دا به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ته‌واوی‌ هه‌ڵوێست‌و وته‌كانی‌، میرحسه‌ین مووسه‌وی‌ وه‌ك كه‌سێكی‌ ئازادیخواز كه‌ رێبه‌ریی‌ شه‌پۆلێكی‌ سه‌وز ده‌كات پیشان ده‌درێ‌. رێبه‌رێك كه‌ خه‌ڵكی‌ ئێران ئاماده‌ نین دروشمه‌ به‌رته‌سك‌و بێ‌واتاكانی‌ دووپات بكه‌نه‌وه‌.
هه‌روه‌ها له‌مه‌ڕ رووداوه‌كانی‌ ئه‌م ماوه‌یه‌‌و قووڵتربوونه‌وه‌ی‌ درزی‌ نێو باڵه‌كانی‌ رێژیم له‌ لایه‌ك‌و درزی‌ نێو خه‌ڵك‌و باڵی‌ ناڕازیش له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌ هه‌ڵوێستی‌ هێز‌و لایه‌نه‌كانی‌ دژبه‌ری‌ رێژیمی‌ ئاخووندی‌ جێگای‌ تێ‌ڕامانه‌.
ئه‌و به‌شه‌ له‌ ئۆپۆزیسیۆنی‌ رێژیم كه‌ خوازیاری‌ به‌شداریی‌ خه‌ڵك له‌ به‌ناو هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌ركۆماریدا بوون تا ئێستاش وه‌ك پاشكۆی‌ باڵی‌ ناڕازیی‌ نێوخۆی‌ رێژیم هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ن. ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ش نیشانده‌ری‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م لایه‌نه‌ به‌رله‌وه‌ی‌ ئۆپۆزیسیۆنی‌ رێژیم بێ‌، دژبه‌ری‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌حمه‌دی‌نژاده‌‌و وه‌ك باڵی‌ به‌ ناو ریفۆرمخواز كێشه‌یه‌كی‌ له‌ته‌ك ته‌واویه‌تی‌ رێژیم‌و بنه‌ماكانیدا نیه‌.
ئه‌م لایه‌نه‌ كه‌ سواری‌ شه‌پۆلی‌ پڕ له‌ هه‌ستی‌ رووداوه‌كان بووه‌ چاره‌نووسی‌ خۆی‌ به‌ چاره‌نووسی‌ باڵی‌ ناڕازییه‌وه‌ گرێ‌ داوه‌‌و سه‌ركه‌وتنی‌ خۆی‌ له‌ سه‌ركه‌وتنی‌ باڵێكی‌ رێژیمدا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ هیچ بڕوایه‌كی‌ به‌ ویست‌و داخوازییه‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران نیه‌.
هه‌روه‌ها به‌شێك له‌ ئۆپۆزیسیۆنی‌ ناسراو به‌ سه‌رانسه‌ریی‌ رێژیمیش كه‌ ته‌نیا پاراستنی‌ یه‌كپارچه‌یی‌ خاكی‌ ئێرانیان بۆ گرینگه‌‌و له‌ روودانی‌ هه‌ر چه‌شنه‌ گۆڕانكاری‌‌و شۆڕشێك له‌ ئێراندا ترسیان لێ‌ نیشتووه‌، كه‌وتوونه‌ته‌ دوای‌ شه‌پۆلی‌ سه‌وزی‌ مووسه‌وی‌‌و زیاتر دژایه‌تییان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌حمه‌دی‌نژاددایه‌ تا ته‌واوی‌ پێكهاته‌ی‌ رێژیم.
له‌م نێوانه‌دا ئه‌و لایه‌نانه‌ی‌ ئۆپۆزیسیۆن كه‌ خوازیاری‌ بایكۆتی‌ نمایشی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌ركۆماری‌ بوون‌و له‌و بڕوایه‌دابوون كه‌ ئه‌و به‌ ناو هه‌ڵبژاردنه‌ نادێموكراتیكه‌‌و ئه‌گه‌ری‌ ساخته‌كاری‌‌و دزینی‌ ده‌نگه‌كانی‌ خه‌ڵك تیا زۆره‌‌و به‌ به‌ڕێوه‌چوونی‌ رێژیم هه‌وڵ ده‌دات رواڵه‌تێكی‌ دێموكراتیك‌و ره‌وایی‌یه‌كی‌ درۆزنانه‌ له‌ خۆی‌ نیشان بدا، هه‌ڵوێستێكی‌ شیاو‌و وردی‌ گرته‌ به‌ر.
ئه‌م لایه‌نه‌ی‌ ئۆپۆزیسیۆن كه‌ له‌ ناڕه‌زایه‌تی‌‌و خۆپیشاندانه‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران دژی‌ ساخته‌كاری‌ له‌ شانۆی‌ هه‌ڵبژاردندا پشتگیریی‌ ده‌كرد، له‌و بڕوایه‌دا بوو كه‌ باڵی‌ ناڕازیی‌ رێژیم كه‌ چه‌ندین ساڵ له‌ نێو رێژیمدا ده‌سه‌ڵاتدار بووه‌ هه‌ڵگری‌ ویست‌و داخوازییه‌ دێموكراتیكه‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران نیه‌‌و ئه‌م باڵه‌ كه‌ ئێستا پێگه‌ی‌ له‌ نێوخۆی‌ سیستمدا به‌ ته‌واوی‌ له‌ مه‌ترسی‌ كه‌وتووه‌، ده‌یه‌وێ‌ به‌ قوربانیكردنی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران پێگه‌ی‌ سه‌ركوتكه‌رانه‌ی‌ پێشووی‌ خۆی‌ وه‌ده‌ست بهێنێته‌وه‌.
له‌ روانگه‌ی ئه‌م لایه‌نانه‌وه‌ هیچ جیاوازییه‌كی‌ بنه‌مایی‌ له‌ نێوان باڵه‌كانی‌ رێژیمدا نیه‌‌و ئه‌م دۆخه‌ی‌ ئێستای‌ نێوخۆی‌ رێژیم شه‌ڕی‌ ده‌سه‌ڵاته‌، ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ پێشتر له‌ رێگه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنێكی‌ نادێموكراتیك‌و پڕ له‌ ساخته‌كارییه‌وه‌ كه‌وتبووه‌ ده‌ستی‌ باڵی‌ ناڕازیی‌ ئێستا‌و هه‌نووكه‌ش له‌ رێگای‌ هه‌مان به‌ناو هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ كه‌وتۆته‌ ده‌ست باڵێكی‌ دیكه‌.
خاڵی‌ جێگای‌ ره‌خنه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م لایه‌نه‌ وه‌ك ئۆپۆزیسیۆنی‌ راسته‌قینه‌‌و راستبینی‌ رێژیم له‌ كرده‌وه‌دا نه‌یتوانیوه‌ رێبه‌ریكردنی‌ ناڕه‌زایه‌تیی‌ خه‌ڵكی‌ به‌ ته‌واوی‌ بگرێته‌ ئه‌ستۆ‌و خه‌ڵك له‌ كاتێكدا له‌ وتنه‌وه‌ی‌ دروشمه‌كانی‌ باڵی‌ ناڕازی‌ خۆ ده‌بوێرن‌و دروشمی‌ خۆیان به‌رز ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌گه‌ڵ نه‌بوونی‌ رێبه‌رییه‌كی‌ رێكخراو‌و یه‌كگرتوودا به‌ره‌وڕوون.
دژایه‌تیی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران له‌گه‌ڵ ته‌واویه‌تی‌ رێژیمی‌ ئاخووندی‌ تا دێ‌ توندتر ده‌بێ‌‌و ئه‌مه‌ش باشترین ده‌رفه‌تی‌ بۆ ئۆپۆزیسیۆنی‌ راسته‌قینه‌ی‌ رێژیم پێك هێناوه‌ كه‌ رێبه‌ریی‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌كان له‌ ده‌ستی‌ باڵی‌ ناڕازیی‌ رێژیم ده‌ربهێنێ‌‌و به‌ره‌و دروشمی‌ راست‌و واقیعیی‌ دێموكراسیخوازی‌‌و تێپه‌ڕین له‌ نیزامی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ رێبه‌ریی‌ بكا. گه‌ر ئه‌م ناڕه‌زایی‌‌و وزه‌ گه‌وره‌یه‌ی‌ خه‌ڵك، رێبه‌ریی‌یه‌كی‌ دێموكراتیك‌و ئازادیخوازی‌ نه‌بێ‌، له‌ بازنه‌یه‌كی‌ بێ‌ ئاكام دا ده‌خولێته‌وه‌‌و ئه‌و خولانه‌وه‌ بێ‌ دواڕۆژه‌ش، بێ‌ هیوایی‌‌و خه‌مۆكیی‌ كۆمه‌ڵگای‌ به‌دواوه‌ ده‌بێ‌.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 515

 

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:19 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

دار هۆره‌ی له‌ خۆی نه‌بێت، شه‌ق نابات

 

31-05- 1388

لوقمان عه‌بدوڵڵازاده‌
به‌ دوای به‌تاڵانبردنی ده‌سكه‌وته‌كانی‌ شۆڕشی گه‌لانی‌ ئێران (1357) له‌ لایه‌ن تاقمێك ئاخووندی بیرته‌سك‌و كۆنه‌پارێز‌و ز‌و ده‌سه‌ڵاتخوازه‌وه‌، خه‌ڵكی‌ ئێران له‌ سایه‌ی‌ وه‌ها رێژیمێكدا رۆژ به‌ رۆژ تووشی رۆژه‌ ره‌شی‌و كێشه‌و نه‌هامه‌تیگه‌لی جۆراوجۆر هاتن. له‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ ژیانی‌ ئاسایی رۆژانه‌ی‌ خه‌ڵكه‌وه‌ بگره‌ هه‌تا كوشتن، زیندانی‌كردن، ئێعدامی به‌كۆمه‌ڵ، دیاریی سێ‌ ده‌یه‌ خۆسه‌پاندنی ئه‌و رێژیمه‌یه‌

به‌سه‌ر گه‌لانی‌ وه‌زاڵه‌هاتووی ئێراندا، ئێستاش دوای‌ 30 ساڵ تاوان‌و سه‌ركوت، سه‌رانی‌ رێژیم كه‌وتوونه‌ته‌ گیانی یه‌كتری‌.
ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا جێگه‌ی‌ هه‌ڵوێسته‌و لێڕوانینه‌، وه‌ڵامی "عه‌باس سه‌لیمی نه‌مینه‌" به‌ نامه‌كه‌ی‌ هاشمی ره‌فسه‌نجانی‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆماری‌ له‌ ئێراندا."ئه‌م وه‌ڵامه‌ی‌ سه‌لیمی نه‌مین، له‌ سایتی "فارس"دا بڵاو بۆته‌وه‌".
عه‌باس سه‌لیمی له‌ ده‌ستپێكی‌ وه‌ڵامه‌كه‌یدا، هاشمی ره‌فسه‌نجانی‌ وه‌ك یه‌كێك له‌ دڵسۆزان‌و خه‌باتگێڕانی شۆڕشی ئیسلامیی‌و یه‌كێك له‌كارگێڕان‌و كه‌سێكی‌ به‌ توانای‌ نێو ده‌سه‌ڵات له‌ قه‌ڵه‌م داوه‌، له‌ هه‌مان كاتیشدا هێرشێكی‌ توندیش ده‌كاته‌ سه‌ر كرده‌وه‌كانی‌ ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی‌ رابردووی‌ ره‌فسه‌نجانی‌‌و ناوبراوی‌ به‌ كه‌سێكی‌ پیلانداڕێژ‌و خۆبه‌زلزان‌و ره‌خنه‌هه‌ڵنه‌گر‌و لادان له‌ ئوسووله‌ پیرۆزه‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی ئێران‌و ... ناو ده‌بات‌و به‌شێك له‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ هاوبیرو، هاوكار‌و لایه‌نگری ئه‌و بوون، چ له‌ كاتی‌ سه‌ركۆماری‌‌و چ له‌ ئێستادا، به‌ كه‌سانێكی‌ ناوردبین له‌ كاروباره‌ گشتییه‌كانی وڵات و ناڕێكوپێكی‌‌و بێ‌ته‌كووز تاوانبار ده‌كا.

هاشمی ره‌فسه‌نجانی‌ وه‌ك كه‌سێكی‌ نزیك له‌ خومه‌ینی‌و دواتر له‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی‌ دیكه‌ی‌ ئه‌و نیزامه‌، جیا له‌وه‌ی‌ هه‌میشه‌ له‌ تاوان‌و زه‌بروزه‌نگ به‌ نیسبه‌ت ئازادیخوازان‌و جیابیرانی‌ وڵات به‌گشتی‌و گه‌لی كورد به‌ تایبه‌تی‌ رۆڵێكی‌ به‌رچاوی‌ گێڕاوه‌، به‌رده‌وامیش له‌ ژێره‌وه‌ خه‌ریكی‌ پیلان دانان‌و ئاژاوه‌گێڕی‌‌و سات‌و سه‌ودا بووه‌. به‌شێكی‌ دیكه‌ی‌ نامه‌ی‌ "سه‌لیمی" ئامۆژگاریی‌ ره‌فسه‌نجانی‌ ده‌كات‌و ده‌یهه‌وێ‌ ناوبراو، رابردووی خۆی بێنێـته‌وه‌ بیرو پێداچوونه‌وه‌یه‌ك به‌سه‌ر كاروكرده‌وه‌كانی‌ خۆی دا بكا كه‌ له‌ ماوه‌ی‌ ئه‌و سێ‌ ده‌یه‌دا چ له‌ كاتی‌ سه‌رۆكایه‌تیی‌ پارلمان‌و‎ چ له‌ كاتی‌ سه‌ركۆماریدا ئه‌نجامی داوه‌، كه‌ به‌ ده‌یان جینایه‌ت‌و گه‌نده‌ڵكاری‌و بێ‌سه‌روبه‌ره‌یی‌ پێوه‌ دیار بووه‌.
له‌ بڕگه‌یه‌كی‌دیكه‌دا په‌رده‌ له‌سه‌ر هێندێك كێشه‌ی‌ دیكه‌ هه‌ڵده‌داته‌وه‌‌و ده‌ڵێ‌: تۆ، واته‌ ره‌فسه‌نجانی‌ هه‌رچه‌نده‌ رۆڵی‌ باشت له‌ سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕشی ئیسلامیدا بووه‌، به‌ڵام هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی‌ رێبه‌رسازیدا بووی له‌ به‌رانبه‌ر ئیمامدا‌و ...هتد (ئاماژه‌ به‌ مۆنته‌زیری‌). سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یكه‌ به‌رده‌وام هاتووچۆی لای‌ خومه‌ینیت ده‌كرد‌و هه‌واڵ‌و باسه‌كانت بۆ ده‌برده‌وه‌، به‌ڵام زۆر جاران له‌ بڕیاره‌كانی ئیمام سه‌رپێچیت ده‌كرد. ئه‌مجاره‌ "عه‌باس سه‌لیمی" ژێستێكی‌ توندتر به‌ خۆوه‌ ده‌گرێت‌و ده‌ڵێ‌: ئاغای ره‌فسه‌نجانی‌ پێت وانه‌بێ‌، كۆمه‌ڵگای‌ ئێران چاو و گوێی‌ به‌ستراوه‌‌و كێشه‌كان نابینێ‌‌و به‌وه‌ تاوانباری ده‌كا كه‌: فه‌زای‌ بۆ دژبه‌رانی شۆڕشی ئیسلامیی‌‌و خه‌تی ئیمام خۆش كردووه‌.
له‌ بڕگه‌یه‌كی‌ دیكه‌ی‌ نامه‌كه‌یدا، بیروبۆچوونه‌كانی‌ ره‌فسه‌نجانی‌ سه‌نگ‌و شۆژن ده‌دات‌و باس له‌ بێ‌باوه‌ڕی‌ ناوبراو به‌ ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات ده‌كا‌و ره‌فسه‌نجانی‌ به‌ كه‌سێكی‌ پاوانخواز ناوده‌بات‌و ده‌ڵێ‌: "ره‌فسه‌نجانی‌ هه‌میشه‌ ئه‌گه‌ر تای ته‌رازو به‌ قازانجی نه‌شكابایه‌وه‌ به‌ ناڕه‌وای ده‌زانی؟! بۆ نموونه‌ له‌ كاتی‌ پڕوپاگه‌نده‌كانی‌ خوله‌كانی‌ پێشوودا مۆره‌و بنه‌ماڵه‌ی‌ ناوبراو چۆن به‌ بێ‌به‌زه‌ییانه‌ هێرشیان ده‌كرده‌ سه‌ر ره‌قیبه‌كانیان كه‌ چه‌ندین جاران له‌ لایه‌ن رێبه‌ری‌ كۆماری‌ ئیسلامی هوشتاری‌ درایه‌. (ئاماژه‌ به‌ قالیباف) جێگه‌ی‌ سه‌رنج‌و تێڕامان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌نووكه‌ جه‌نابت بویته‌ كه‌سێكی‌ رێفۆرمخوازو باس له‌ پێداچوونه‌وه‌ به‌ یاسای بنه‌ڕه‌تی‌ وڵات و گۆڕینی ئه‌و یاسایه‌ ده‌كه‌ی‌‌و باوه‌ڕمه‌ندیت به‌ ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات په‌یدا كردوه‌؟ ئه‌دی بۆچی له‌ كاتی‌ سه‌ركۆماری‌ جه‌نابتدا هێنانه‌ به‌رباسی ئه‌و جۆره‌ باس‌و بابه‌تانه‌ به‌ ته‌واوی‌ بڤه‌ بوون‌و ... هتد".
دیاره‌ نابێ‌ ئه‌وه‌ش له‌ بیر بكه‌ین كه‌ له‌ نێو رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێراندا نه‌ك سه‌رانی‌ پایه‌به‌رزی‌ ئه‌و رێژیمه‌ هیچ باوڕێكیان به‌ یاساو رێساكانی‌ خۆشیان نیه‌، ته‌نانه‌ت داڕێژه‌رانی‌ ئه‌و یاسایه‌ش بۆ خۆیان له‌ ژێرپێی ده‌نێن.
"عه‌باس سه‌لیمی" له‌ درێژه‌ی‌ نامه‌كه‌یدا ده‌نووسێ‌: ئێستاش سه‌باره‌ت به‌ جێگه‌‌و پێگه‌تان له‌ مه‌جلیسی خیبره‌گاندا، به‌ شێوه‌یه‌ك خۆ ده‌نوێنێ‌ كه‌ سه‌روگه‌ردنێك بۆ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌و مه‌جلیسه‌ له‌سه‌رتری!؟ تاكوو ئێستاش دوو جاران هه‌وڵت داوه‌ كه‌ ده‌ست به‌سه‌ر ده‌زگاكانی یاسادانان‌و به‌ڕێوه‌به‌ریی‌ دابگرێت، به‌ڵام هه‌رجاره‌ تووشی شكست‌و ناكامی‌ هاتووی. كه‌ ئه‌و هه‌وڵانه‌ش ته‌نیاو ته‌نیا بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ شه‌خسی بووه‌‌و به‌س.
به‌داخه‌وه‌ ئه‌و شكستانه‌ نه‌ك ته‌نیا تۆیان نه‌هێنا سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ كه‌، ئیدی‌ له‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئێران ته‌ریك كه‌وتوویه‌وه‌، به‌ پێچه‌وانه‌، هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی‌ ساخته‌كاری‌‌و ده‌وڵه‌تی‌ سایه‌دا بووی‌. تۆ‌و بنه‌ماڵه‌كه‌ت ئه‌و حه‌قه‌ به‌ خۆتان ده‌ده‌ن كه‌ له‌ جه‌ریانی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ته‌وهین‌و سووكایه‌تی‌ به‌ ره‌قیبه‌كانتان بكه‌ن، به‌ڵام بۆ ئه‌وان به‌ڕه‌وا نازانن؟!
عه‌باس سه‌لیمی له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ وه‌ك پاڕانه‌وه‌ روو له‌ ره‌فسه‌نجانی‌ ده‌كاو ده‌ڵێ‌: به‌ سه‌رنجدان به‌و پله‌و پایه‌‌و به‌رپرسایه‌تی‌‌و كه‌سایه‌تی‌ جه‌نابت، بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و ئاڵۆزی‌و ئاژاوه‌‌و فیتنه‌ مه‌ترسیدارانه‌‌و ئه‌و ئاگره‌ی‌ كه‌ هه‌نووكه‌ دووكه‌ڵه‌كه‌ی‌ فه‌زای‌ وڵاتی‌ داگرتووه‌، به‌ هه‌ر جۆرێك كه‌ خۆت به‌ سه‌ڵاح‌و قازانجی ده‌سه‌ڵات‌و ئیسلامیی ده‌زانی هه‌نگاو بهاوێژێ‌‌و به‌ر به‌و ئاگره‌ی‌ كه‌ به‌ دوای‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆماری‌ له‌ وڵاتدا هه‌ڵگیرساوه‌ بگرێ‌.
له‌ ئاخرین بڕگه‌كانی‌ وه‌ڵامی "سه‌لیمی"دا كه‌ زۆر پێداگری له‌سه‌ر كردووه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ ئابووری‌‌و خه‌بات دژی‌ گه‌نده‌ڵی‌ ماڵی‌‌و داڕمانی‌ ئابووری وڵاته‌. "هه‌روه‌ك خۆشت باشتر ده‌زانی‌ (ره‌فسه‌نجانی‌) نزیك به‌ یه‌ك ده‌یه‌یه‌ كه‌ رێبه‌ری‌ نیزام نیسبه‌ت به‌ هێندێك تاقمی جۆراوجۆر كه‌ خه‌ریكی‌ گه‌نده‌ڵین هوشداری‌ داوه‌. سه‌ره‌ڕای‌ هه‌وڵی‌ زۆری‌ سه‌رۆكه‌كانی‌ هه‌ر سێ‌ ده‌زگاكه‌ش به‌داخه‌وه‌ هه‌وڵه‌كان تاكوو ئێستا به‌ ئاكام نه‌گه‌یشتوون؟!" گه‌لۆ نیزامێك كه‌ بناخه‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر دزی‌‌و گه‌نده‌ڵی‌‌و جه‌رده‌یی‌و مرۆڤكوژی‌‌و كۆنه‌په‌رستی دامه‌زرابێت، ئاخۆ چاوه‌ڕوان ده‌كرێ‌ كه‌ ئیسلاح‌و به‌ره‌وپێشه‌وه‌ بچێت؟ ئێستا كه‌ شه‌ڕی‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتۆته‌ سه‌ره‌وه‌ترین ئاستی‌ رێژیم‌و، خۆیان تاوان‌و تاڵانه‌كانی‌ یه‌كتر بۆ خه‌ڵك ئاشكرا ده‌كه‌ن‌و، هه‌موان بۆیان روونتر ده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌ ژێر ناوی‌ نیزامی‌ ئیسلامی‌دا چ تاوانێكیان به‌ڕێوه‌ بردوه‌.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:19 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

بایه‌خدانی‌ حیزبی‌ دێموكرات به‌ پرسی‌ ژنان

 

31-05- 1388

په‌‌روانه‌‌ حه‌‌یده‌‌ری
25ی گه‌‌لاوێژی ئه‌‌مساڵ شه‌‌ست وچوار ساڵ به‌‌سه‌‌ر ته‌‌مه‌‌نی پڕ له‌‌ شانازی تێكۆشانی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێراندا تێ‌ده‌‌په‌‌ڕێ. بێگۆمان ئه‌‌و شه‌‌ست‌وچوار ساڵ خه‌‌بات‌و تێكۆشانه‌‌، به‌هۆی هه‌‌لومه‌‌رج‌و بارودۆخه‌‌وه‌‌، به‌‌ یه‌‌ك رێڕه‌‌ودا ده‌‌رباز نه‌‌بووه‌‌، به‌‌ڵكوو به‌‌ زۆر هه‌‌وراز‌و نشێودا تێپه‌‌ڕیوه‌‌‌و ده‌‌كرێ‌ به‌‌ چه‌‌ند قوناخ‌و سه‌‌رده‌‌مێكدا دابه‌‌ش بكرێن. له‌‌به‌‌ر ئه‌‌وه‌‌ بۆ لێكدانه‌‌وه‌‌‌و هه‌‌ڵسه‌‌نگاندنی هه‌‌ر هه‌‌ڵوێست‌و سیاسه‌‌تێكی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی، سیاسی‌و فه‌‌رهه‌‌نگیی حیزبی دێموكراتی كوردستان، پێویسته‌‌ له‌‌ ‌چه‌‌ند وێسته‌‌گه‌‌یه‌‌ك راوه‌‌ستین‌و به‌‌ پێی هه‌‌لومه‌‌رجی ئه‌‌و قۆناخ‌و سه‌‌رده‌‌مه‌‌ هه‌‌ڵسه‌‌نگاندنی جیاوازیش بكه‌‌ین. مه‌‌به‌‌ستی ئێمه‌‌ له‌‌م كورته‌‌ وتاره‌دا‌ ئاوڕێكی خێرا‌و كورت به‌‌سه‌‌ر سه‌‌نگی مه‌‌سه‌‌له‌‌ی ژنان له‌‌ سیاسه‌‌ت‌و هه‌‌ڵوێسته‌‌كانی حیزبی دێموكرات‌و پێگه‌‌ی ژنان له‌‌ نێو قه‌‌واره‌‌‌و رێكخراوه‌‌كانی ئه‌‌و حیزبه‌‌ دایه‌‌‌و به‌‌ تایبه‌‌تی خاڵی سه‌‌رنج له‌‌سه‌‌ر دوایین سیاسه‌‌ته‌‌كانی حیزبی دێموكرات له‌‌سه‌‌ر ئه‌‌وانه‌‌، كورت ده‌‌كه‌‌ینه‌‌وه‌‌.
ئۆرگانیزاسیۆنكردنی ژنان له‌‌ رێكخراوه‌‌یه‌‌كدا
هه‌‌وڵدان بۆ ئۆرگانیزاسیۆنكردنی ژنان له‌‌ نێو رێكخراوه‌‌یه‌‌كی تایبه‌‌ت به‌‌ خۆماندا، هه‌‌نگاوێكی سه‌‌ره‌‌تایی به‌ڵام هاوكات گرینگه‌‌ له‌‌ خه‌‌باتی ژنان‌و تێكۆشان بۆ مافه‌‌كانیان. بزوتنه‌‌وه‌‌ی ژنان له‌‌ هه‌‌ر و‌لاتێكدا بووبێ‌ به‌ دوای‌ ئورگانیك بوونی ژنان له‌‌ نێو ئه‌‌و رێكخراوانه‌‌دایه‌‌ كه‌‌ پێناسه‌‌یه‌‌كی دیاریكراوی وه‌‌رگرتووه‌‌. له‌ ‌لایه‌‌كی دیكه‌‌وه‌‌ ئۆرگانیك كردنی ویست‌و داواكانی ژنان، پرۆسه‌‌ی به‌‌ كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی‌كردنی ماف‌و ویسته‌‌كانی ژنانیشی به‌‌ دوای خۆیدا هێناوه‌‌. رێكخراوه‌‌ كۆمه‌‌ڵایه‌‌تییه‌‌كانی ژنان له‌‌ هه‌‌مان كاتدا خاڵی گواسته‌‌نه‌‌وه‌‌ی‌ ‌ژنانن له‌‌ ژیانی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تییانه‌‌وه‌‌ بۆ به‌‌شداریكردن له‌‌ ژیانی سیاسی‌و چوونه‌‌ نێو ئورگانه‌‌كانی بریاڕدان له‌‌ رێكخراوه‌‌كانی دیكه‌‌‌و حكوومه‌‌ته‌‌كانیشدایه‌‌. هه‌‌ر بۆیه‌‌ دامه‌‌زران‌و گه‌‌شه‌‌پێدانی رێكخراوه‌‌یه‌‌كی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تیی تایبه‌‌ت به‌‌ ژنان یه‌‌كێك له‌‌ هه‌‌نگاوه‌‌ بنه‌‌ڕه‌‌تییه‌‌كانی خه‌‌بات بۆ مه‌‌سه‌‌له‌‌ی ژنانه‌‌.

.

وێستگه‌‌ی یه‌‌كه‌‌م، سه‌‌رده‌‌می ده‌‌سته‌‌ڵاتداریه‌‌تیی حیزبی دێموكراتی كوردستان له‌‌ كۆماری كوردستان دایه‌‌ له‌‌ ساڵی 1945دا. له‌‌و سه‌‌رده‌‌مه‌‌دا، كه‌‌ سه‌‌رده‌‌می تازه‌‌ دامه‌‌زراوی حیزبی دێموكراتی كوردستانیشه‌‌، بۆ یه‌‌كه‌‌مجار بیرۆكه‌‌ی پێشكه‌‌وتووانه‌‌ی به‌‌ كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی‌كردنی خه‌‌بات‌و مافی ژنان له‌‌ رێگای دامه‌‌زرانی یه‌‌كیه‌‌تیی ژنانی‌ دێموكراتی كوردستانه‌وه‌، ده‌‌بێته‌‌ راستییه‌‌كی جێبه‌‌جێ‌ كراو. به‌‌ سه‌‌رنجدان به‌‌ بارودۆخی ئه‌‌وكاتی ناوچه‌‌، ئه‌‌گه‌‌ر ئه‌‌و بیرۆكه‌‌یه‌‌ وه‌‌ك ئیده‌‌یه‌‌كی پێشكه‌‌وتنخوازانه‌‌‌‌و له‌‌سه‌‌ر زمانی رێكخراوه‌‌ پێشكه‌‌وتنخواز‌و چه‌‌په‌‌كان له‌‌ ئێران‌و رۆژهه‌‌لاتی نێوه‌‌ڕاستدا بووبێ‌، به‌‌ڵام هێشتا بۆ جێبه‌‌جێكردنه‌‌كه‌‌ی هه‌‌نگاوێكی وا هه‌‌ڵ‌نه‌هێنرابۆوه‌‌. له‌‌به‌‌ر ئه‌‌وه‌‌ ده‌‌كرێ‌ دامه‌‌زرانی یه‌‌كیه‌‌تیی ژنانی دێموكراتی كوردستان، وه‌‌ك نموونه‌‌ی سیاسه‌‌ت‌و هه‌‌ڵوێستێكی نوێگه‌‌رایانه‌‌ی رێبه‌‌رایه‌‌تیی ئه‌‌وكاتی‌ حیزبی دێموكرات‌و كۆماری كوردستان دابنرێ‌. هه‌‌روه‌ها له‌‌وه‌‌ی كه‌‌ كه‌‌متر له‌‌ چه‌‌ند مانگێك به‌‌ دوای دامه‌‌زرانی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێراندا، رێكخراوه‌‌یه‌‌كی تایبه‌‌ت به‌‌ ژنان دروست ده‌‌كرێ‌، به‌‌ مانای ئه‌‌وه‌‌یه‌‌ له‌‌ سیاسه‌‌ته‌‌ كۆمه‌‌ڵاتییه‌‌كانی كۆماری كوردستان‌و حیزبی دێموكراتدا كارێكی له‌‌و شێوه‌‌ له‌‌ ئه‌وله‌وییه‌تدا بووه‌‌‌و به‌‌ كرده‌‌وه‌‌كردنی ئه‌‌و سیاسه‌‌ته‌‌ش بۆ قوناخه‌‌كانی دواتری خه‌‌باتی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران، ده‌‌بێته‌‌ میراتی سیاسه‌‌ت‌و نه‌‌ریتی هه‌‌ڵویستێكی وا كه‌‌ هه‌‌ر دوای ده‌‌ستپێكردنی هه‌‌ر رێكخستنێكی ئه‌‌و حیزبه‌، جارێكی دیكه‌‌ گرینگیدان به‌‌ رێخكستنه‌‌وه‌‌ی ژنان سه‌‌ر هه‌‌ڵ‌بداته‌‌وه‌‌‌و یه‌‌كیه‌‌تیی ژنانی دێموكراتی كوردستانی ئێران ببێته‌‌ ئۆرگانێكی رێكوپێك‌و به‌ به‌‌رنامه‌‌ی وا كه‌‌ هه‌‌میشه‌‌ له‌‌ گه‌‌شه‌‌كردندان بێ‌.
هاوكێشكردنی خه‌‌باتی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی‌ له‌‌گه‌ڵ‌ خه‌‌باتی سیاسی له‌‌ بزووتنه‌‌وه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تیدا
یه‌‌كێك له‌‌ هۆكاره‌‌ سه‌‌ره‌‌كییه‌‌كانی بێبه‌‌شیی ژنان له‌‌ یه‌‌كسانیی مافه‌‌كانیاندا له‌‌گه‌‌ڵ‌ پیاوان، كۆمه‌‌لێك دابونه‌‌ریتی چه‌‌ندین سه‌‌ده‌‌ نه‌‌گۆڕ‌و دواكه‌‌وتووانه‌‌یه‌‌ له‌‌ كۆمه‌‌ڵگه‌‌ی كورده‌‌واریدا‌ كه‌‌ بوونه‌‌ته‌‌ هۆی چه‌‌سپاندنی كلتووری پیاوسالاری‌و نزمكردنه‌‌وه‌‌ی كه‌‌سایه‌‌تیی ژنان‌و به‌‌ربه‌‌ست دروستكردن له‌‌به‌‌رده‌‌م گه‌‌شه‌‌كردنی كه‌‌سییان. خه‌‌بات بۆ مافه‌‌كانی ژنان له‌‌ هه‌‌نگاوێكی سه‌‌ره‌‌كیدا‌، خه‌‌بات دژ به‌‌و دابونه‌‌ریت‌و رێوشوێنه‌ دواكه‌‌وتووانه‌‌ی كۆمه‌‌ڵگا‌یه‌‌. هه‌‌روه‌ها لایه‌‌نی گرینگیدانی رێكخراوه‌‌یه‌‌كی سیاسی به‌‌ كێشه‌‌ی یه‌‌كسانی له‌‌ كۆمه‌‌ڵگه‌‌دا، بوونی به‌‌رنامه‌‌یه‌‌كی روون‌و پێشكه‌‌وتخوازانه‌‌یه‌‌ بۆ له‌‌ ناوبردنی دابونه‌‌ریته‌‌ دواكه‌‌وتووه‌‌كان‌و كاركردن‌ بۆ خاشه‌‌بڕكردنی كلتووری پیاوسالاری.
ئاشكرایه‌‌ خه‌‌باتی نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تیی نه‌‌ته‌‌وه‌‌ی كورد، ئامانجی سه‌‌ره‌‌كیی تێكۆشان بووه‌‌ بۆ وه‌‌ده‌‌ستهێنانی مافه‌‌ نه‌‌ته‌‌وا‌یه‌‌تییه‌‌كانی‌. تا راده‌‌یه‌‌كی زۆر به‌‌هۆی سه‌‌ختیی ئه‌‌و خه‌‌باته‌‌وه‌‌، خه‌‌باتی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی له‌‌ ژێر سێبه‌‌ری خه‌‌باتی سیاسیدا، كه‌‌ له‌‌ سه‌‌رده‌‌مێكدا به‌‌ ته‌‌نیا ریگه‌‌‌و ئامرازی گه‌‌یشتن به‌‌و ئامانجه‌‌ زانراوه‌‌، كه‌‌مڕه‌‌نگ‌و نادیار بووه‌‌.
وێسته‌‌گه‌‌ی دووهه‌‌م، قوناخی داڕشتنه‌‌وه‌‌ی‌ به‌‌رنامایه‌‌كی پێشكه‌‌وتنخوازانه‌‌یه‌‌ له‌‌سه‌‌ر بنه‌‌مای گرینگیدان به‌‌ یه‌‌كسانی‌و دادپه‌‌روه‌‌ریی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی له‌‌ كۆنفرانسی سێهه‌‌می حیزب له‌‌ ساڵی 1972دا‌. له‌‌و به‌‌رنامه‌‌دا زه‌‌مینه‌‌ بۆ هاوته‌‌ریبكردنی خه‌‌باتی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی له‌‌گه‌‌ڵ‌ خه‌‌باتی سیاسی خۆش ده‌‌كرێ‌و دواتر له‌‌ كۆنگره‌‌ی شه‌‌شه‌‌می حیزبدا به‌‌ په‌‌سه‌‌ندكردنی سوسیالیزمی دێموكراتیك، به‌‌ ته‌‌واوه‌‌تی ئه‌‌و دوو خه‌‌باته‌‌ هاوكێش ده‌‌بن. به‌‌و جۆره‌‌ خه‌‌بات بۆ یه‌‌كسانی له‌‌ كۆمه‌‌ڵگه‌‌‌و چاره‌‌سه‌‌ركردنی كێشه‌‌ كۆمه‌‌ڵایه‌‌تییه‌‌كان هاوكات له‌‌گه‌‌ڵ خه‌‌بات بۆ مافه‌‌ نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تییه‌‌كان ده‌‌بنه‌‌ به‌‌شێك له‌‌ خه‌‌باتی حیزبی دێموكرات‌و گرینگیی تایبه‌‌تییان پێ‌ ده‌‌درێ‌. ئه‌‌وه‌‌ روونه‌‌ كه‌‌ سوسیالیزمی دێموكراتیك، وه‌‌ك ستراتیژییه‌‌ك بۆ درووستكردنی كۆمه‌‌ڵگا‌یه‌‌كی دادپه‌‌روه‌‌رانه‌‌ی یه‌‌كسان، یه‌‌كسانیی ژنان‌و پیاوانیش ده‌‌گرێته‌‌وه‌‌‌و ئه‌‌و ئه‌‌سڵانه‌‌ له‌‌ ژیانی رۆژانه‌‌ی سیاسیی‌ حیزبدا‌و له‌‌ ناو هه‌‌ڵوێست‌و سیاسه‌‌ته‌‌كانیدا به‌‌ ته‌‌واوه‌‌تی ده‌‌توێنه‌‌وه‌‌. ‌له‌‌و به‌‌رنامه‌یه‌‌دا كه‌‌ له‌‌ هه‌‌موو كۆنگره‌‌كانی حیزبدا به‌‌ تۆكمه‌‌تركردنه‌‌وه‌‌ پێی له‌‌سه‌‌ر داده‌‌گیرێته‌‌وه‌، مافه‌‌كانی ژنان له‌‌ یه‌‌كسانی له‌‌ كۆمه‌‌ڵگا‌‌و ماڵ‌‌و له‌‌ ناو ده‌‌زگا حكوومییه‌‌كانی داهاتووی كوردستاندا، له‌‌ ئه‌‌سڵه‌‌ سه‌‌ره‌‌كییه‌‌كانیه‌‌تی‌.
له‌‌ سه‌‌رده‌‌می شۆڕشی گه‌‌لانی ئێراندا له‌‌ ساڵی 1979، له‌‌ قۆناخێكدا كه‌‌ به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ریی كۆمه‌‌ڵگا‌ی كوردستان به‌‌ ده‌‌ست رێكخراوه‌‌ سیاسییه‌‌كانی كوردستانه‌‌وه‌‌ ده‌‌بێ‌، زۆر نموونه‌‌ی وا له‌‌ به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ریی حیزبی دێموكراتی كوردستان ئێران ده‌‌بینرێ‌ كه‌‌ بۆ خاشه‌‌بڕكردنی دیارده‌‌گه‌‌لێكی دواكه‌‌وتووانه‌‌ی وا كه‌‌ له‌‌تمه‌‌ له‌‌ كه‌‌سایه‌‌تی‌و مافی ژنان ده‌‌دا، وه‌‌ك ژن به‌‌ ژنه‌‌، مافی چه‌‌ند ژنیه‌‌تی، بێ‌ رێزی‌كردن به‌‌ ژن‌و... بڕیاری‌ قه‌‌ده‌‌غه‌‌كردنیان دراوه‌‌.

هاندان بۆ به‌‌شداریكردنی ژنان له‌‌ ژیانی سیاسی‌و كۆمه‌‌ڵایه‌‌تیدا
پێشكه‌‌وتنی هه‌‌ر كۆمه‌‌ڵگایه‌‌ك به‌‌ستراوه‌‌ته‌‌وه‌‌ به‌‌ راده‌‌ی به‌‌شداریكردنی چالاكانه‌‌ی تێكڕای ئه‌‌ندامانیه‌‌وه‌‌، هه‌‌رچه‌‌نده‌‌ ئه‌‌و به‌‌شدارییه‌‌ تێكڕایی‌یه‌‌ فراوانتر بێ‌، ئه‌‌گه‌‌ری پێشكه‌‌وتن‌و به‌‌ره‌‌وپێشچوونیش زیاتر ده‌‌بێ‌. هه‌‌ر بۆیه‌‌ زۆر به‌‌ ئاشكرا ده‌‌كرێ‌ هه‌‌ست به‌‌وه‌‌ بكه‌‌ین كه‌‌ یه‌‌كێك له‌‌ هۆیه‌‌كانی دواكه‌‌وتوومانه‌‌وه‌‌ی كۆمه‌‌ڵگه‌‌ی ئه‌‌و وڵاتانه‌‌ی كه‌‌ كوردستانیان به‌‌سه‌‌ردا دابه‌‌ش كراوه‌‌‌و له‌‌ نێو وانیشدا كۆمه‌‌ڵگا‌ی كورده‌‌واری ئه‌‌وه‌‌یه‌‌ كه‌‌ ژنان وه‌‌ك نیوه‌‌ی پێكهاته‌ی ئه‌‌و كۆمه‌‌ڵگایانه‌‌، به‌‌هۆی سیاسه‌‌تی ده‌‌سته‌‌ڵاتدارانی ئه‌‌و وڵاتانه‌‌‌و دابونه‌‌ریتی دواكه‌‌وتووانه‌‌وه‌‌ رۆڵێكی به‌‌رچاویان له‌‌ پێشخستنیدا نه‌‌بووه‌‌. له‌‌ هه‌‌مانكاتدا، نموونه‌‌ی وڵاتانی پیشكه‌‌وتووی دنیا ئه‌‌وه‌‌ ده‌‌رده‌‌خه‌‌ن كه‌‌ له‌‌و وڵاتانه‌‌دا، راده‌‌ی به‌‌شداریی ژنان له‌‌ كار‌وباره‌‌كاندا له‌‌ رێژه‌‌یه‌‌كی زۆر به‌‌رزدایه‌‌.
له‌ ‌لایه‌‌كی دیكه‌‌وه‌‌ ‌به‌هێزبوونی ‌رێكخراوه‌‌ سیاسییه‌‌كان‌و خودی بزووتنه‌‌وه‌‌كانی ژنانیش به‌‌ستراوه‌‌ته‌‌وه‌ به‌‌ به‌‌شداریی هه‌‌رچی زیاتری ژنان‌. له‌‌و پێوه‌‌ندییه‌‌دا هاوكات له‌‌گه‌ڵ‌ به‌‌رپرسایه‌‌تیی ژنان له‌‌ خۆ ئاماده‌‌كردن بۆ به‌‌شداریكردن له‌‌و بزووتنه‌‌وانه‌‌دا، هاندانی رێكخراوه‌‌ سیاسییه‌‌كان به‌‌ خوشكردنی زه‌‌مینه‌‌‌و درووستكردنی ده‌‌رفه‌‌تی وه‌‌رگرتنی به‌‌رپرسایه‌‌تی، وه‌‌ك هانده‌‌ر بۆ راكێشانی هه‌‌رچی زیاتری ژنان بۆ بزووتنه‌‌وه‌‌كانی خۆیان‌و ژیانی سیاسیی وڵات، به‌‌ پێویست ده‌‌زانرێ‌. ئه‌‌و راستییه‌‌شمان ده‌‌بێ‌ هه‌‌میشه‌‌ له‌‌به‌‌رچاو بێ‌ كه‌‌ بۆ قورسبوونی پێگه‌‌ی ژنان، پێویسته‌‌ به‌‌شداری‌و ژماره‌‌ی ژنان له‌‌و رێكخراوانه‌‌دا زۆر‌و به‌رچاو بن.
وێستگه‌‌ی سییه‌‌م، پێوه‌‌لكاندنی به‌‌ندێك له‌‌ به‌‌رنامه‌‌ی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێرانه‌. كۆنگره‌‌ی چواردهه‌‌می ئه‌‌و حیزبه‌ بۆ‌ پێكهێنانی هه‌‌ڵاواردنی ئه‌‌رێنی بۆ به‌‌شداریی ژنان له‌‌ كار‌و شوێنه‌‌ گرینگه‌‌كانی بڕیاردانی داهاتووی كوردستاندا، بۆ ده‌‌سته‌‌به‌‌ركردنی به‌‌رابه‌‌ریی ره‌‌گه‌‌زی‌و راستكردنه‌‌وه‌‌ی ئه‌‌و ناعه‌‌داڵه‌‌تییه‌‌ سیاسی‌و كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی‌و كلتوورییه‌‌ی كه‌‌ ژنانی كوردستان له‌‌گه‌‌ڵی به‌‌ره‌‌ڕوون. ئه‌‌و ئه‌‌سڵه‌‌ وه‌‌ك ئه‌‌سڵێكی گشتی هه‌‌ڵگری هه‌‌ندێك هه‌‌ڵویست‌و سیاسیه‌‌تی دیاریكراویشه‌‌ كه‌‌ له‌‌ ناو رێكخستنه‌‌كانی حیزبیشدا پیاده‌ ‌كراون بۆ هاندانی ژنان له‌‌ به‌‌شداریكردن له‌‌ ژیانی سیاسی‌و كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی له‌‌ نیو كۆمه‌‌ڵگا‌‌و حیزبدا. له‌‌ دوای ده‌‌ستپێكردنه‌‌وه‌‌ی خه‌‌باتی ئاشكرای حیزب دوای شۆڕشی گه‌‌لانی ئێران‌، به‌‌شداریی ژنان به‌‌ كه‌‌م‌و زۆره‌‌وه‌‌ له‌‌ نێو رێكخراوه‌‌كانی حیزبیدا به‌‌رچاو ده‌‌كه‌‌وێ‌، به‌‌ تایبه‌‌تی له‌‌ كۆنگره‌‌ی 13ه‌‌وه‌‌ ده‌‌رفه‌‌تی فراوانتر بۆ بوونه‌‌ ئه‌‌ندامی رێبه‌‌ری له‌‌ حیزبدا بۆ ژنان كراوه‌‌ته‌‌وه‌‌‌و له‌‌ ئاكامدا له‌‌ دواهه‌‌مین كۆنگره‌‌ی حیزبدا ئه‌‌و رێژه‌‌یه‌‌ زیاتر بوو.
ئه‌‌وه‌‌ راستییه‌‌یه‌‌كی به‌‌رچاوه‌‌ كه‌‌ مه‌‌ودایه‌‌كی زۆر بۆ پێكهاتنی هه‌‌لومه‌‌رجێكی وا كه‌‌ ژنان بگه‌‌نه‌‌ پێگه‌‌یه‌‌كی وا كه‌‌ له‌‌ ئۆرگانه‌‌كانی بڕیاردان‌و جێبه‌‌جێكردنی حیزب‌و رێكخراوه‌‌ سیاسییه‌‌كاندا، رێژه‌‌ی به‌‌شدارییان هێنده‌‌ یان نزیك به‌‌ هێنده‌‌ی پیاوان بێ‌، له‌‌به‌‌ره‌‌. بۆ ئه‌‌وه‌‌ پێش هه‌‌موو شتێك پێویسته‌‌ ژنان خۆیان ئاماده‌‌ بكه‌‌ن‌و به‌‌ چڕی به‌‌شداری بكه‌‌ن‌و ده‌‌سه‌ڵاتی سیاسییش‌ به‌‌رنامه‌‌یه‌‌كی سیاسی، كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی‌و كولتووریی وا دابڕێژرێ‌ كه‌‌ كۆسپه‌‌كانی‌ ‌سه‌‌ر رێگا‌ وه‌‌لابنێ‌. له‌‌ هه‌‌نگاوی یه‌‌كه‌‌مدا پێویسته‌‌ ژنان میكانیزمه‌‌كانی بڕیاردان له‌‌ سه‌‌ر چاره‌‌نووسی خۆیان به‌‌ ده‌‌سته‌‌وه‌‌ بگرن، دوایه‌‌ به‌‌ به‌‌شداریی هه‌‌رچی زیاتر له‌‌ هه‌‌موو ئورگانه‌‌كانی به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ری‌و سیاسیی وڵات‌و حیزبه‌‌كاندا، ئه‌‌و مه‌‌ودایه‌‌ كه‌‌ له‌‌ نێوان پیاوان‌و ژناندا دروست بووه‌‌، كه‌‌م‌و یه‌‌كسان بكه‌‌ن، كه‌‌ ئاكامه‌‌كه‌‌ی ده‌‌بێته‌‌ نزیكبوونه‌‌وه‌‌ له‌‌ سه‌‌ركه‌‌وتن‌و به‌‌ره‌‌وپێشچوونی كۆمه‌‌ڵگا.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره ‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:18 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

حیزبی‌ دێموكرات رێنسانسێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و مانیفیستی‌ خه‌باتێكی‌ ره‌وا

 

31-05- 1388

عارف نادری
هه‌نووكه‌ 64 ساڵ به‌ سه‌ر دامه‌زراندنی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستاندا تێپه‌ڕ ده‌بێ‌، له‌م نێوه‌دا، چوار نه‌وه‌ی‌ نوێ‌ هاتوونه‌ته‌ پانتای‌ ژیان‌و هه‌وڵیان داوه‌ سه‌رله‌نوێ‌ مانیفیستی‌ چالاكی‌، ناسنامه‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌، فه‌لسه‌فه‌ی‌ بوون‌و بنه‌ما فیكری‌‌و سیاسییه‌كانی‌ بزووتنه‌وه‌كه‌یان پێناسه‌، ده‌وڵه‌مه‌ند‌و گشتگیرتر بكه‌نه‌وه‌.
به‌ڵام بوونی‌ وه‌ها پاشخانێكی‌ به‌هادار‌و مودێڕن بێ‌ هیچ دوودڵییه‌ك هه‌ڵقوڵاوی‌ ژێرخانێكی‌ ئۆمانی‌‌و شارستانیانه‌یه‌ كه‌ وه‌كوو كولتوور‌و قوتابخانه‌یه‌كی‌ فیكری‌ ـ سیاسی‌ به‌ میرات ماوه‌ته‌وه‌‌و جێگر بووه‌‌و بێ‌ هیچ چه‌شنه‌ به‌رته‌سكی‌‌و دوگمییه‌تێك به‌رده‌وام له‌ نوێبوونه‌وه‌دایه‌. ره‌سه‌نییه‌ت‌و رێنسانسێك كه‌ خۆی‌ له‌ بنج‌و بناوانی‌ بیچمگرتن‌و دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموكراتدا، وه‌كوو ده‌گمه‌نترین، جیاوازترین‌و مۆدێڕنترین حیزبی‌ كوردی‌ له‌ ئه‌وكات‌و ئه‌مێستادا ده‌بینێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ش به‌ واتای‌ دابڕانی‌ حیزب له‌ مێژوو‌و باكگراوه‌ندی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ خۆی‌

نیه‌، به‌ڵكوو حیزب، تێگه‌یشتوویی‌‌و پێگه‌یشتوویی‌ خه‌بات‌و ئامانج‌و ئارمانجی‌ هه‌موو شۆڕشه‌كانی‌ پێش خۆیه‌ كه‌ دامه‌زرێنه‌رانی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ رێكخراوێكی‌ خاوه‌ن پره‌نسیپ‌و دێموكراتیكدا گه‌ڵاڵه‌ی‌ ده‌كه‌ن. چوونكه‌ له‌ سه‌ر ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ بوون كه‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ سیستمه‌كانی‌ داگیركاریی‌ زاڵ به‌ سه‌ر كوردستاندا، پێویستیی‌ به‌ خه‌باتێكی‌ سیستماتیك هه‌یه‌. شایه‌د هه‌ر له‌م روانگه‌یه‌وه‌ بێت كه‌ دوكتور قاسملوو ده‌ڵێت: "رێكخراو چه‌كی‌ هه‌ره‌ گرینگی‌ ئێمه‌یه‌".

حیزبی‌ دێموكرات یه‌كه‌مین‌و ئاخرین رێكخراوی‌ كوردی‌ نه‌بووه‌. به‌ڵام كۆمه‌ڵێك فاكته‌ر به‌ درێژایی‌ 64 ساڵی‌ رابردوو، جۆرێك له‌ ره‌سه‌نایه‌تیی‌ تایبه‌ت‌و ناوازه‌ بوونیان به‌م حیزبه‌‌و مێژووه‌كه‌ی‌ به‌خشیوه‌. پێش له‌ حیزبی‌ دێموكرات لانیكه‌م سێ‌ رێكخراوی "كۆمه‌ڵه‌ی‌ ته‌عالی‌ كوردستان (1898)، "خۆیبوون" (1927)، "هیوا" (1941)، دامه‌زراون. ده‌كرێ‌ بڵێین هیچ یه‌ك له‌م رێكخراوانه‌ نه‌یانتوانیوه‌ ببنه‌ حیزبێكی‌ جه‌ماوه‌ری‌‌و خاوه‌ن پلان به‌ تاكتیك‌و ستراتیژیی‌ دیاری‌ خۆیانه‌وه‌. ئه‌گه‌رچی‌ قه‌ت حاشا له‌ كاریگه‌ری‌‌و كاردانه‌وه‌ ئه‌رێنییه‌كانی‌ بوونی‌ ئه‌و رێكخراوانه‌ له‌ سه‌ر پاراستنی‌ بوونییه‌تی‌ كورد‌و توخمه‌كانی‌ هزری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ وه‌كوو واتایه‌كی‌ دینامیكی‌ ناكرێت. به‌ڵام راستی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ داڕشتن‌و ده‌ستنیشانكردنی‌ بنه‌ماكانی‌ فیكری‌ ـ سیاسی‌، رێچگه‌‌و ئاراسته‌ی‌ خه‌بات‌و دیاریكردنی‌ ستراتیژیدا سه‌ركه‌وتنێكی‌ ئه‌وتۆیان كه‌ بتوانێ‌ گه‌ره‌نتیی‌ مانه‌وه‌یان بكات به‌ ده‌ست نه‌هێنا. ئه‌مه‌ وێنایه‌كی‌ خێرای‌ بوونی‌ حیزب له‌ كوردستاندا تا سه‌ره‌تای‌ چله‌كانی‌ زایینی‌ بوو.
پاش 25ی‌ خه‌رمانانی‌ 1320‌و هه‌ره‌سهێنانی‌ دیكتاتۆرییه‌تی‌ ره‌زاخان‌و ئارایی‌ هێزه‌كانی‌ هاوپه‌یمانان له‌ ئێراندا، بۆشایی‌‌و ده‌رفه‌تێكی‌ مێژوویی‌ ده‌ڕخسێنێت كه‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكی‌ خاوه‌نبیر‌و به‌رپرسیار به‌رامبه‌ر به‌ چاره‌نووسی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كه‌ له‌ چین‌وتوێژی‌ جۆراوجۆری‌ كۆمه‌ڵگا پێك هاتبوون له‌ 25ی‌ گه‌لاوێژی‌ 1321(16ی‌ ئووتی‌ 1942) به‌ ئامانجی‌ رزگاریی‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد، یه‌كه‌م رێكخراوی‌ به‌هێزی‌ سیاسی‌ كورد له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان به‌ ناوی‌ "كۆمه‌ڵی‌ ژیانه‌وه‌ی‌ كورد" (ژ ـ كاف) پێك بێنن. واته‌ یه‌كه‌م رێكخراو كه‌ خه‌ڵك وه‌كوو خۆیان هه‌ست به‌ زه‌رووره‌تی‌ بكه‌ن‌و پێكی بێنن. له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌، ئه‌وجۆره‌ی‌ كه‌ به‌ڵگه‌نامه‌كانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ده‌ریده‌خه‌ن، جۆرێك له‌ جیاوازی‌ له‌ نێوان ژێكاف‌و رێكخراو‌و ته‌ڤگه‌ره‌كانی‌ پێشتردا هه‌بووه‌. بۆ نموونه‌ له‌ گۆڤاری‌ نیشتمان، زمانحاڵی‌ ژ ـ كاف، پووشپه‌ڕی‌ 1322، له‌ لاپه‌ڕه‌ی‌ 2دا، ته‌نیا رێگه‌ی‌ سه‌ربه‌ستی‌‌و ئازادیی‌ به‌ خه‌باتی‌ شارستانیانه‌ گرێ‌ داوه‌". هه‌روه‌ها له‌ سه‌روتاری‌ ژماره‌ 2ی‌ گۆڤاری‌ نیشتماندا هاتووه‌: "كورد ته‌نیا به‌ خه‌باتی‌ مه‌ده‌نی‌ به‌ مێرگی‌ سه‌ربه‌ستی‌‌و ئازادی‌ شاد ده‌بێت".
به‌ڵام له‌ سۆنگه‌یه‌كی‌ دیكه‌وه‌، ژ ـ كاف، رێكخراوێكی‌ ته‌سكبین، داخراو‌و نهێنی‌ بووه‌، كه‌ ئه‌م فاكتانه‌ توانای‌ په‌ره‌گرتنی‌ هه‌مه‌ لایه‌نه‌‌و گشتگیربوونی‌ لێ‌ ئه‌ستاندبووه‌وه‌. به‌ڵام هه‌روه‌ك دوكتور قاسملوو ده‌ڵێت: "كۆمه‌ڵه‌ توانی... ببێ‌ به‌ سه‌ره‌تا‌و بناغه‌یه‌ك بۆ دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان"، بۆیه‌ له‌ ساڵڕۆژی‌ دامه‌زرانی‌ ژ ـ كاف له‌ 25ی‌ گه‌لاوێژی‌ 1324دا، ژ ـ كاف هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌‌و به‌ جێگه‌ی‌ حیزبێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ به‌ چییه‌تی‌ ‌و سیمای‌ دێموكراتیكه‌وه‌ پێكدێت. حیزبێك كه‌ هۆكاره‌كانی‌ دامه‌زراندنی‌ به‌ گشتی‌‌و له‌ ده‌ستپێكدا له‌ سێ‌ خاڵدا: "1 ـ پێویستیی‌ خه‌بات بۆ وه‌رگرتنی‌ ماف‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، 2 ـ پێویستیی‌ یه‌كیه‌تی‌‌و هاوده‌نگی‌‌و یه‌كڕه‌نگی‌ له‌ خه‌باتدا، 3 ـ پێویستیی‌ رێكخراو‌و پێشه‌نگایه‌تی‌"، هه‌روه‌ها دابینكردنی‌ ئازادییه‌ دێموكراتیكه‌كان‌و پێكهێنانی‌ دامه‌زراوه‌ مه‌ده‌نییه‌كان، كۆ ده‌كرێته‌وه‌. هاوكات له‌گه‌ڵ پێناسه‌كردنی‌ هۆكاره‌كانی‌ پێكهێنانی‌ ئه‌ركه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانیشی‌ له‌ سێ‌ خاڵدا: "1 ـ رێكخستنی‌ كۆمه‌لانی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان له‌ ژێر به‌رنامه‌یه‌كی‌ رێك‌و پێك‌و روونی‌ سیاسیدا، 2 ـ گرێدانی‌ خه‌باتی‌ گه‌لی‌ كورد له‌گه‌ڵ خه‌باتی‌ سه‌رانسه‌ریی‌ گه‌لانی‌ ئێران بۆ دێموكراسی‌‌و دژایه‌تی‌ له‌گه‌ڵ فاشیزم، 3 ـ راكێشانی‌ پشتیوانیی‌ هێزه‌ ئازادیخواز‌و دژه‌ فاشیسته‌كان" به‌رجسته‌‌و ده‌خرێته‌ بواری‌ پراكتیكه‌وه‌.
به‌م پێیه‌ به‌ ئاسانی‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ پێكهێنانی‌ حیزب، فه‌لسه‌فه‌یه‌كی‌ مه‌ده‌نی‌، مۆدێڕن‌و سه‌رده‌میانه‌ بووه‌ كه‌ بوونی‌ حیزب وه‌كوو بنه‌ماییترین به‌شی‌ پێكهاته‌ی‌ سیاسیی‌ كۆمه‌ڵگای‌ مۆدێڕن به‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ به‌ستێنه‌ تایبه‌تییه‌ هزرییه‌كان، تایبه‌تمه‌ندییه‌ فه‌رهه‌نگی‌، نه‌ته‌وه‌یی‌، جڤاكی‌‌و دیرۆكییه‌كان به‌ پێویست ده‌زانێ‌. فه‌لسه‌فه‌یه‌كی‌ دوور له‌ شه‌ڕ، كه‌ به‌رهه‌می‌ عه‌قڵییه‌تی‌ سیاسی‌‌و ئه‌ندێشه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ روو له‌ گه‌شه‌ی‌ سه‌رده‌م بوو. حیزبی‌ دێموكرات له‌ بنه‌مادا له‌ سه‌ر ئه‌ساسی‌ خه‌باتی‌ شار‌و رێكخستنی‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك‌و شێوازمه‌ندكردنی‌ داخوازی‌و هه‌نگاوه‌كان پێكهات، بۆیه‌ دیالۆگ، لۆژیك، واقێعبینیی‌ سیاسی‌، سه‌ربه‌خۆیی‌ له‌ بڕیار‌و كردار له‌ دنیای‌ دووجه‌مسه‌ری‌‌و هه‌ستیاری‌ ئه‌وكاتدا به‌ پراكتیك ده‌سه‌لمێنێت. حیزبی‌ دێموكرات له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ دژایه‌تی‌ ئه‌ویتر یان بانگه‌شه‌ی‌ مه‌رگ‌و سڕینه‌وه‌ی‌ گه‌لێكی‌ دیكه‌ پێك نه‌هاتبوو، به‌ڵكوو به‌رده‌وام دۆستایه‌تیی‌ نێوانی‌ گه‌لان‌و نه‌هێشتنی‌ گرژی‌‌و ناته‌باییه‌كانی‌ به‌ ئامانج گرتووه‌‌و رزگار بوونی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردی‌ له‌ وشیاری‌‌و ئیراده‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تیی‌ خۆدی‌ نه‌ته‌وه‌دا زانیوه‌، واته‌ هۆكاری‌ پێكهاتن، ئارایی‌‌و به‌رده‌وامیی‌ نه‌ك بوونی‌ "دوژمن"، به‌ڵكوو بوونێتی‌ خۆی‌ وه‌كوو میكانیزمی‌ پێشخستن‌و سه‌رخستنی‌ "نه‌ته‌وه‌"یه‌كه‌. بۆیه‌ جه‌ختی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردۆته‌وه‌ كه‌ ده‌بێ‌ به‌ر له‌ هه‌موو شتێك پشت به‌ هێزی‌ خۆ ببه‌ستین‌و "كورد وه‌كوو فاكته‌رێكی‌ سه‌ربه‌خۆ" به‌رجه‌سته‌ بكه‌ین.
حیزبی‌ دێموكرات له‌ سه‌رده‌مانێكدا كه‌ هێشتا جاڕنامه‌ی‌ جیهانیی‌ مافی‌ مرۆڤـ‌و په‌یماننامه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ مافه‌ سیاسی‌‌و مه‌ده‌نییه‌كان په‌سه‌ند نه‌كرابوون، بنه‌مای‌ فیكری‌ ـ سیاسیی‌ خۆی‌ له‌ سه‌ر بناغه‌ی‌ دێموكراسی‌، ئازادی‌، دادپه‌روه‌ری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، پلورالیزم، پێكه‌وه‌ هه‌ڵكردن، مافی‌ دیاریكردنی‌ چاره‌نووس، ئازادیی‌ ئایینی‌‌و زمانی‌، گه‌شه‌ی‌ كولتووری‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ هزرمه‌ندی‌‌و رۆشنگه‌ریی‌ تاك، نائیدئۆلۆژیك بوون، میراتی‌ خه‌باتی‌ رابردوو، سه‌روه‌ریی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، كۆماری‌ دێموكراتیك‌و جۆرێك له‌ سیكۆلاریزم داڕشتبوو، پلاتفۆرمێك كه‌ چ له‌ قۆناغی‌ كۆماری‌ كوردستان‌و چ له‌ قۆناغه‌كانی‌ دیكه‌دا، له‌ پراكتیكدا هه‌وڵی‌ چه‌سپاندن، پێبه‌ندی‌‌و جێبه‌جێكردنی‌داوه‌. وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هاوكات كۆمه‌ڵگای‌ نه‌ریتیی‌ كوردستانیش، لانیكه‌م له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ وڵاتدا، له‌ پاوانی‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‌‌و رێبه‌ریی‌ نه‌ریتی‌، عه‌شیره‌یی‌، بنه‌ماڵه‌یی‌، كاریزمایی‌‌و ئایینی‌ ده‌رباز كرد‌و به‌رژه‌وه‌ندیی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ مافی‌ دیاریكردنی‌ چاره‌نووس، سه‌ربه‌خۆیی‌‌و واقێعبینیی‌ سیاسیی‌ وه‌كوو نێواخن‌و به‌ردی‌ بناغه‌ی‌ تیۆری‌‌و كرداری‌ فره‌ره‌هه‌ندی‌ حیزب به‌رجه‌سته‌ كرد. راستییه‌ك كه‌ شێواز‌و جۆری‌ خه‌بات‌و هه‌ڵوێستی‌ ئه‌م حیزبه‌ وه‌كوو چییه‌تیی‌ راسته‌قینه‌ی‌ خۆی‌ ده‌ریخستووه‌. ستراتیژییه‌ك كه‌ گه‌شه‌سه‌ندن‌و پێگه‌یشتنی‌ مرۆڤی‌، شوناسی‌ نه‌ته‌وایه‌تیی‌ هاوبه‌ش‌و مرۆڤته‌وه‌ر، به‌هاو بایه‌خه‌ تاكه‌كه‌سی‌‌و جڤاكییه‌كان‌و دادپه‌روه‌ریی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، یان به‌ واتایه‌كی‌ دیكه‌ نه‌هێشتنی‌ هه‌ر چه‌شنه‌"دواكه‌وتوویی‌"یه‌ك‌و دژایه‌تیی‌ هه‌ر چه‌شنه‌ "چه‌وسانه‌وه‌یه‌كی‌ مرۆڤـ به‌ ده‌ستی‌ مرۆڤـ"ی‌ به‌ ئامانج گرتووه‌‌و هه‌رگیزیش به‌هێزكردنی‌ "هزری‌ نه‌ته‌وایه‌تیی‌" له‌ پێناو گه‌شه‌پێدان‌و هه‌مووانیكردنی‌ به‌ها نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی‌ وه‌لا نه‌ناوه‌. هه‌نووكه‌ش پاش زیاتر له‌ شه‌ش ده‌یه‌ له‌ ژێر رۆشنایی‌ بیرۆكه‌ی‌ دامه‌زرێنه‌رانی‌ حیزبدا، میراتداران‌و میراتپارێزانی‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ـ دێموكراتیك: "كه‌رامه‌تی‌ مرۆڤـ به‌ گرینگترین به‌های‌ ژیان ده‌زانێ‌ كه‌ وه‌ك بناغه‌ی‌ ئازادی‌، دادپه‌روه‌ری‌‌و ئاشتی‌ له‌ جیهاندا جه‌ختی‌ له‌ سه‌ر كراوه‌". میكانیزم، به‌ها‌و بنه‌ما فیكری‌‌و سیاسیگه‌لێك كه‌ ده‌توانێت گه‌ره‌نتییه‌ك بۆ راستیی‌ گوتاری‌ دێموكراتیكی‌ هه‌نووكه‌یی‌‌و پێكه‌وه‌ ژیانی‌ به‌خته‌وه‌رانه‌ی‌ مرۆڤـ، وێڕای‌ ته‌واوی‌ جیاوازی‌‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌كانیان له‌م به‌شه‌ی‌ جیهاندا بێت.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:18 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

رۆژه‌ڤ

توركیه‌ سنوور بۆ 25 ساڵ سه‌رهه‌ڵدانی‌ كورده‌كان داده‌نێ‌

 

31-05- 1388

 وه‌رگێڕان: میترا
رۆژی‌ شه‌ممه‌، توركیه‌ 25 ساڵ سه‌رهه‌ڵدانی‌ كورده‌كانی‌ تێپه‌ڕاندوه‌و به‌ بانگهێشتن بۆ ئاشته‌وایی‌ له‌ لایه‌ن رێبه‌رانی‌ سیاسی‌یه‌وه‌‌و پلانی‌ نوێی‌ خكوومه‌ت بۆ كۆتایی‌ هێنان بۆ كێشه‌كان، سنوورێك بۆ ئه‌و شۆڕش‌و سه‌رهه‌ڵدانه‌ داده‌نرێ‌.
شه‌ڕ‌و تێكهه‌ڵچوونه‌كان له‌ ده‌یه‌ی‌ 90 به‌م لاوه‌، له‌ كزیی‌ داوه‌و كه‌م بۆته‌وه‌ به‌ڵام كێشه‌ی‌ كورد بۆته‌ هۆی‌ به‌ زه‌حمه‌ت‌و به‌ قورسی‌ راكێشانی‌ توركیه‌ به‌ره‌و مودێرنیزاسیۆن‌و هه‌روه‌ها ئاسته‌نگێك بووه‌ له‌ به‌رده‌م په‌یوه‌ست بوونی‌ توركیه‌ به‌ یه‌كیه‌تی‌ ئورووپاوه‌.
له‌ 15ی‌ ئووتی‌ 1984ه‌وه‌ به‌ هێرشی‌ جودایی‌ خوازانی‌ كورد بۆ سه‌ر پایه‌گاكانی‌ ئورهه‌‌و شه‌مدینان، تاكوو ئێستا نزیك به‌ 40000 كه‌س له‌ شه‌ڕ‌و تێكهه‌ڵچوونه‌كان له‌ نێوان كوردانی‌ خوازیاری‌ خودموختاری‌‌و حكومه‌ت دا كوژراون.
رۆژی‌ شه‌ممه‌ كورده‌كان له‌ ئورهه‌ فستیواڵێكیان بۆ پێكهێنانی‌ ئاشته‌وایی‌ به‌رێوه‌ برد. وته‌بێژی‌ پارله‌مان مه‌همه‌ت عه‌لی‌ شاهین بۆ پێكهێنانی‌ ئاشتی‌ له‌ نێوان كه‌مینه‌ی‌ كورد‌و توركیه‌دا بانگهێشت كرابوو‌و له‌ تلویزیۆنی‌ ته‌وركیه‌دا گوتی‌ كه‌"من وه‌لانانی‌ هه‌موو پێش داوه‌ری‌یه‌كان به‌ سوود ده‌بینم"‌و ئه‌مه‌ی‌ له‌ به‌رامبه‌ر نیگه‌رانیی‌ ناسیۆناڵیسته‌ توركه‌كان دا گوت كه‌ ده‌ڵێن دانی‌ مافی‌ زیاتر به‌ كورده‌كان ده‌بێته‌ هۆی‌ دابه‌شكردنی‌ توركیه‌.
رۆژی‌ هه‌ینی‌ سه‌رۆك وه‌زیر ئه‌ردوغان گوتی‌ كه‌ كاتی‌ چاره‌سه‌ریی‌ بنه‌ره‌تی‌ و رادیكاڵ گه‌یشتوه‌ بۆ كۆتایی‌ هێنان به‌ كێشه‌كان‌و هانی‌ ئوپۆزسیۆنی‌ ناسیۆناڵیستی‌ توركی‌ دا كه‌ پشتی‌ هه‌وڵه‌كانی‌ حكومه‌ت بگرن.
ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردوغان گوتی‌ كه‌ توركیه‌ ده‌بێ‌ به‌ره‌و رووی‌ ئه‌م كێشه‌یه‌ ببێته‌وه‌‌و به‌ شێوه‌ی‌ دێموكراتیك چاره‌سه‌ری‌ بكا‌و هه‌روه‌ها گوتی‌ كه‌ هه‌نگاوه‌كانمان به‌ هه‌ر نرخێك هه‌ڵ دێنینه‌وه‌.
پرسی‌ چۆنیه‌تی‌ چه‌ك دانان به‌ چه‌كدارانی‌ سه‌رهه‌ڵداو، وه‌كوو شتێكی‌ جێگای‌ كێشه‌ی‌ قووڵ ماوه‌ته‌وه‌. لێبوردنی‌ گشتی‌ بۆ چه‌كدارانی‌‌و دابینكردنی‌ ئاسایش بۆ رێبه‌رانیان، چاره‌سه‌رێكه‌ كه‌ وه‌ها رێكه‌وتنێك ژماره‌یه‌كی‌ زۆر له‌ توركه‌كان تووره‌ ده‌كا. سه‌رهه‌ڵداوانی‌ كورد له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ره‌و لای‌ جودایی‌خوازیی‌ ده‌كشان‌و خوازیاری‌ حكومه‌تێكی‌ جیا بوون، به‌ڵام پلاتفۆرمه‌ سیاسی‌یه‌كانیان زۆرتر باس له‌ داواكاری‌ بۆ مافی‌ دێموكراتێك‌و كه‌لتووری‌ بۆ كه‌مینه‌یه‌ك ده‌كه‌ن كه‌ به‌ درێژایی‌ ساڵانێكی‌ زۆر، به‌ره‌و رووی‌ هه‌ڵاواردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ بۆته‌وه‌.
چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌ی‌ كورد له‌ توركیه‌، كلیلی‌ چوونه‌ نێو یه‌كیه‌تیی‌ ئوروپای‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یه‌‌و له‌ ژێر پێنانی‌ مافی‌ مرۆڤـ، هه‌وڵ‌و كۆششی‌ ئه‌و وڵاته‌ی‌ بۆ گێڕانی‌ ده‌وری‌ ناوچه‌یی‌‌و پردی‌ پێوه‌ندیی‌ نێوان ئوروپا‌و ئاسیا خستۆته‌ ژێر سێبه‌ره‌وه‌.
به‌ڵام ئێستا حكوومه‌تی‌ توركیه‌ له‌ هه‌وڵ دایه‌ كه‌ ئیبتكاری‌ چاره‌سه‌ری‌‌و وه‌دیهاتنی‌ ئاشتی‌ له‌گه‌ڵ كورد بگرێته‌ ده‌ست.
سه‌رچاوه‌: واشینگتۆن پۆست
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:17 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

له‌‌ شه‌‌ست‌و چواره‌‌مین ساڵڕۆژی دامه‌‌زرانی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێراندا

 

31-05- 1388

برایم لاجانی
حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران له‌‌ نێو حیزب‌و رێكخراوه‌ كوردستانی، ئێرانی، ناوچه‌‌یی‌و نێونه‌‌ته‌‌وه‌‌ییه‌‌كاندا پرستیژی به‌‌رزی خۆی هه‌‌یه‌‌. حیزبێكه‌‌ له‌‌ قووڵایی ‌واقیعیه‌‌ته‌‌ سیاسی، ئابووری‌و كۆمه‌‌ڵایه‌‌تییه‌‌كانی كوردستانی ئێران‌و ئه‌‌و هه‌‌لومه‌‌رجه‌‌وه‌‌ سه‌‌ری هه‌‌ڵداوه‌‌ كه‌‌ كوردستان‌و كوردی تێدایه‌‌. جگه‌‌ له‌‌ میلله‌‌تی كورد هێزو تواناو ئیلهام له‌‌ ‌هیچ شوێنێكی دیكه‌ ‌‌وه‌‌رناگرێت. پتر له‌‌ شه‌‌ش ده‌‌یه‌‌یه‌‌ له‌‌ مه‌‌یدانی خه‌‌باتدا، ئاڵای داخوازه‌‌ نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تییه‌‌كانی میلله‌‌تی كورد‌و دێموكراسیخوازیی له‌‌ ئێراندا به‌‌رزو شه‌‌كاوه‌‌ راگرتوه‌‌. سه‌‌ره‌‌ڕای ئه‌‌و هه‌‌موو هێرش‌و په‌‌لاماره‌‌ی له‌‌ لایه‌‌ن كۆنه‌‌په‌‌رستیی فه‌‌رمانڕه‌‌وا‌و دوژمنانی نه‌‌ته‌‌وه‌‌كه‌‌مانه‌وه‌ كراونه‌‌ته‌ ‌سه‌‌ری، هه‌‌روا به‌هێز‌و قایم له‌‌ مه‌‌یداندا ماوه‌‌ته‌‌وه‌‌‌و ده‌‌ڕواته‌‌ پێش.
حیزبێكه‌‌ توانای مانه‌‌وه‌‌و چوونه‌‌ پێشی هه‌‌یه‌‌. له‌‌ قه‌‌یرانه‌‌كاندا به‌‌هێزتر دێته‌‌ ده‌‌رو له‌‌ كووره‌‌ی خه‌‌بات‌و به‌‌ربه‌‌ره‌‌كانیدا قاڵ‌ بۆته‌‌وه‌‌. توانای خۆنوێكردنه‌‌وه‌‌‌و به‌‌خۆداچونه‌‌وه‌‌ی هه‌‌یه‌‌‌و تا دێ پتر گه‌‌شه‌ ‌ده‌‌كا. حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران حیزبێكه‌‌ هه‌‌م له‌ ‌باری سیاسی‌و فیكرییه‌‌‌وه‌‌‌و هه‌‌م له‌‌ باری ته‌‌شكیلاتی‌و پێگه‌‌ی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تییه‌‌وه‌‌ گه‌‌وره‌‌یه‌‌‌و به‌‌ ئاسانیش خۆی له‌‌گه‌‌ڵ هه‌‌لومه‌‌رجه‌‌ تازه‌‌كان رێك ده‌‌خات. حیزبێكه‌‌ خه‌‌بات‌و تێكۆشانه‌‌كه‌‌ی له‌‌ خه‌‌بات‌و تێكۆشانی ئه‌‌م شه‌‌ش ده‌‌یه‌‌ی دوایی میلله‌‌تی كورد له‌‌ كوردستانی ئێران بۆ ئازادی‌و مافی نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تی‌و له‌‌ خه‌‌باتی میلله‌‌تانی ئێران بۆ ئازادی‌و دێموكراسی جیا ناكرێته‌‌وه‌‌. خاوه‌‌نی رابردوو‌و مێژوویی خه‌‌باتگێڕانه‌‌یه‌‌. هه‌‌ر له‌‌و كاته‌‌دا كه‌‌ مێژوو بۆخۆی داناتاشێ‌‌و قه‌‌ت حاشاش له‌‌ ڕابردووی خۆی ناكات. ئه‌‌گه‌‌ر به‌‌ مێژووی خه‌‌باتگێڕانه‌‌ی خۆی شانازی ده‌‌كات، له‌‌و شوێنه‌‌ی كه‌‌ پێویسته‌‌ له‌‌ مێژووی خۆی ده‌‌رس ‌وه‌‌رده‌‌گرێ‌.
حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران، هیچ پێویستی به‌‌ خۆ ته‌‌وجیه‌كردن نیه‌. حیزبێكی كراوه‌‌، گه‌‌لی‌و دێموكراتیك‌و جه‌‌ماوه‌‌رییه‌‌‌و هیچ سیاسه‌‌ت‌و به‌‌رنامه‌‌‌و تاكتیكێكی شاراوه‌ له‌‌ میلله‌‌ت‌و بیروڕای گشتی نیه‌‌. رابردوویه‌‌كی پڕ له‌‌ ئه‌‌زموونی هه‌‌یه‌‌، به‌‌ڵام ئه‌‌م رابردووه‌‌ نه‌‌بۆته‌‌ كۆڵه‌‌بارێكی گه‌‌وره‌‌ به‌‌سه‌‌ر شانیه‌‌وه‌‌ كه‌‌ نه‌‌یه‌‌ڵێ‌ هه‌‌نگاو بۆ پێشه‌‌وه‌‌ باوێت. رابردوو بۆ حیزبی دێموكرات ته‌‌نیا بریتییه‌‌ له‌‌ سه‌‌رچاوه‌‌ی ده‌‌رس لێوه‌‌رگرتن‌و ئیلهام، نه‌‌ك مانه‌‌وه‌‌‌و چه‌‌قبه‌‌ستن له‌‌ نێویدا.
حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران، حیزبێكه‌‌ كه‌‌ خه‌‌باتی خۆی به‌‌ هه‌‌ڵسه‌‌نگاندن‌و ره‌‌خنه‌‌گرتن له‌‌ وه‌‌زعی سیاسیی ئێران‌و هه‌لومه‌رجی‌ سیاسی‌و ئابووری‌و كۆمه‌‌ڵایه‌‌تیی میلله‌‌تی كورد ده‌‌ست پێ‌كردوه‌‌. حیزبێكه‌‌ بڵندپه‌‌روازه‌‌‌و بۆ رزگاریی میلله‌‌تی كورد له‌‌ كوردستانی ئێران، بۆ دێموكراتیزه‌‌كردنی ده‌‌سه‌‌ڵاتی سیاسی‌و ئابووری‌و كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی له‌‌ ئێران‌و له‌‌ كوردستانی ئێران، بۆ سه‌‌قامگیركردنی ئازادی‌و پلۆڕالیزمی سیاسی‌و فه‌‌رهه‌‌نگی‌و بۆ دابینكردنی مافه‌‌كانی مرۆڤ‌و له‌‌نێوبردنی بێ‌عه‌‌داڵه‌‌تی، بۆ پێشكه‌‌وتن‌و په‌‌ره‌‌سه‌‌ندنی هه‌‌مه‌لایه‌‌نه‌‌‌و دامه‌‌زراندنی كۆمه‌‌ڵگایه‌‌كی مه‌‌ده‌‌نی‌و دێموكراتیك‌و سه‌‌قامگیركردنی بایه‌‌خه‌‌كانی سۆسیال دێموكراسی خه‌‌بات ده‌‌كات. ده‌‌یه‌‌وێ‌ له‌‌ باری سیاسییه‌‌وه‌‌ كۆمه‌‌ڵگای ئێران‌و كوردستان سه‌‌ر له‌‌ نوێ سازمان بداته‌‌وه‌‌‌و فه‌‌رهه‌‌نگ‌و كولتووری دێموكراتیك له‌‌ پێوه‌‌ندییه‌‌ كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی‌و سیاسییه‌‌كاندا جێگرتوو بكات.
حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران، حیزبێكی جیدیه‌‌و بۆ ‌وه‌‌ده‌‌ستهێنانی ده‌‌سه‌‌ڵاتی سیاسی، چ به‌‌ ته‌‌نیاو چ به‌‌ هاوبه‌‌شی له‌‌گه‌‌ڵ هێزه‌‌ دێموكراته‌‌كانی دیكه‌‌ی كوردستان، هه‌‌وڵ‌ ده‌‌دا. حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران، به‌‌ چاوگێڕان به‌‌ ‌وه‌‌زعی سیاسی‌و ئابووری‌و كۆمه‌‌ڵایه‌‌تیی كورستان‌و مه‌‌وقعیه‌‌تی سیاسیی میلله‌‌تی كورد له‌‌ كوردستانی ئێراندا، بۆی ده‌‌ركه‌‌وتووه‌‌ كه‌‌ هیچیدی ئه‌‌م ‌وه‌‌زعه‌‌ نابێ‌ قبووڵ بكرێ‌‌و ده‌‌بێ‌ بگۆڕدڕێ‌. ئه‌‌وه‌‌ش قه‌‌تاری حیزبی خستۆته‌‌ سه‌‌ر رێگایه‌‌كی ئاسنی ئه‌‌وتۆ كه‌‌ نایه‌‌ڵی بترازێ‌و به‌‌ لاڕێدا بڕوا. رێگای سڕینه‌‌وه‌‌ی سته‌‌می نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تی‌و رزگاری‌و دابینكردنی مافی دیاریكردنی چاره‌‌نوس بۆ میلله‌‌تی كورد‌و ئازادی‌و دێموكراسی له‌‌ ئێراندا.
حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران كه‌‌ خه‌‌بات بۆ ئازادی‌و دێموكراسی‌و مافه‌‌ نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تییه‌‌كانی كورد ده‌‌كا، ده‌‌بێ‌ خۆی‌و میلله‌‌تی خۆی، كه‌‌مووكوڕیه‌‌كانی خۆی، لایه‌‌نه‌‌ لاوازه‌‌كانی خۆی‌و فه‌‌رهه‌‌نگی سیاسیی كوردستان‌و ئێران بناسێ‌‌و قامكیان له‌‌سه‌‌ر دانێ‌. چاره‌‌مان نیه‌‌ جیا له‌‌وه‌‌ی كه‌‌ هه‌‌ڵه‌‌و كه‌‌مووكوڕیه‌‌كانمان ده‌‌ستنیشان كه‌‌ین‌و له‌‌ دووباره‌‌كردنه‌‌وه‌‌یان خۆ ببوێرین. ئێمه‌‌ ده‌‌مانه‌‌وێ‌ ده‌‌سته‌‌ڵاتی سیاسی به‌‌ده‌‌سته‌‌وه‌‌ بگرین، به‌‌ڵام له‌‌ هیچ كاتێكدا ئه‌‌وه‌‌ له‌‌بیر ناكه‌‌ین كه‌‌ ئامانجی هه‌‌ره‌‌ به‌‌رزی ئێمه‌‌ له‌‌ كاری سیاسیدا، بریتییه‌‌ له‌‌ خێری گشتی.

حیزبی ئێمه‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتی سیاسیی بۆ ئه‌‌وه‌‌ ده‌‌وێ تا به‌‌رنامه‌‌ی سیاسیی خۆی پێ‌ پیاده‌ ‌بكات. به‌‌رنامه‌‌یه‌‌ك كه‌‌ بریتییه‌‌ له‌‌ پرۆژه‌‌ی سڕینه‌‌وه‌‌‌و له‌‌نێوبردنی سته‌‌می نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تی، دابینكردنی دێموكراسی‌و سه‌‌قامگیركردنی ره‌‌فاه‌‌و عه‌‌داڵه‌‌تی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی. له‌ بارودۆخێكی ئاوادا پێویستیمان به‌‌ ئازایه‌‌تی ئه‌‌خلاقی بۆ دیفاعكردن له‌‌ به‌‌رنامه‌‌ی سیاسیی‌ خۆمان هه‌‌یه‌‌. پێویستیمان به‌‌ روحیه‌‌ی خه‌‌باتگێڕانه‌‌ له‌‌ مه‌‌یدانی خه‌‌باتدا هه‌‌یه‌‌. هه‌‌ربۆیه‌‌ ده‌‌بێ‌ هه‌‌میشه‌‌ تێكۆشین ره‌‌فتار‌و كردارمان له‌‌گه‌‌ڵ سیاسه‌‌ت‌و قسه‌‌‌و دروشمه‌‌كانمان بێنه‌‌وه‌‌.
پێویسته‌‌ له‌‌سه‌‌ر ئوسوڵه‌‌كان پێداگرین‌و سه‌‌رمایه‌‌ی ئه‌‌خلاقیی خۆمان له‌‌ خه‌‌باتدا رۆژبه‌‌ڕۆژ ده‌‌وله‌‌مه‌‌ندتر كه‌‌ین.
ئێمه‌‌ له‌‌ ده‌‌ربڕین‌و راگه‌‌یاندنی سیاسه‌‌ته‌‌كانی خۆماندا هه‌‌میشه‌ خاوه‌‌نی ئازایه‌‌تی بووین. فه‌‌رهه‌‌نگی سیاسیی ئێمه‌‌ ئه‌‌وه‌ ‌بووه‌‌و ئه‌‌وه‌‌یه‌‌ كه‌‌ جیا له‌‌ قازانجه‌‌كانی میلله‌‌تی كورد‌و بزووتنه‌‌وی سه‌‌رانسه‌‌ریی میلله‌‌تانی ئێران‌و بایه‌‌خه‌‌ ئینسانی‌و په‌‌سندكراوه‌‌ نێونه‌‌ته‌‌وه‌‌یی‌یه‌‌كان، هیچ شتێكی دیكه‌‌ له‌‌ خه‌‌بات‌و سیاسه‌‌تدا، خه‌‌ت‌و نیشانی بۆ ئێمه‌‌ دیاری نه‌‌كردون. ئه‌‌وه‌‌ش بۆته‌‌ ده‌‌ستمایه‌‌ی گه‌‌وره‌‌ی سیاسی بۆمان‌و ئیعتیبارێكی گه‌‌وره‌‌ی له‌‌ نێو میلله‌‌تی كوردا بۆ حیزبی ئێمه‌‌ ده‌‌سته‌‌به‌‌ر كردوه‌‌. له‌‌ خۆڕانیه‌‌ كه‌‌ له‌‌ ستراتیژیماندا شێلگیرو له‌‌ ئاشتی نه‌‌هاتووین‌و له‌‌ تاكتیكه‌‌كانماندا، تواناو لێوه‌‌شاویی زۆر بۆ خۆگونجاندن له‌‌ خۆ نیشانده‌‌ ده‌‌ین. وشیاری‌و دووربینیی سیاسی تایبه‌‌تمه‌‌ندییه‌‌كی سه‌‌ره‌‌كیی سیاسه‌‌ت‌و هه‌‌ڵوێسته‌‌كانمان بووه‌‌و هه‌‌یه‌‌.
به‌‌شێكی به‌‌رچاوی كاری فه‌‌رهه‌‌نگی‌و خه‌‌باتی فه‌‌رهه‌‌نگیمان له‌‌ نێو خۆماندا ده‌‌به‌‌ینه‌‌ پێش. هه‌‌میشه‌‌ نیگه‌‌رانی سڵامه‌‌تیی خۆمان‌و ریزه‌‌كانی ته‌‌شكیلاتی خۆمان بووین. ئاخر ئه‌‌گه‌‌ر حیزبی ئێمه‌‌ قسه‌‌و كرده‌‌وه‌‌ی له‌گه‌‌ڵ یه‌‌ك نه‌‌یه‌‌نه‌‌وه‌‌، قه‌‌ت شایانی ئه‌‌و هه‌‌موو رێزو پرستیژه‌‌ نیه‌‌ كه‌‌ له‌‌ نێو خه‌‌ڵكی كوردستاندا هه‌‌یه‌‌تی. له‌‌وه‌‌ش زیاتر شایانی ئه‌‌وه‌ ‌نیه‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتی سیاسی به‌‌ده‌‌سته‌‌وه‌‌ بگرێت. ئه‌‌خلاق شوێنێكی گرینگی له‌‌ حیزبی ئێمه‌‌دا هه‌‌یه‌‌. ئێمه‌‌ له‌‌وه‌‌ كه‌‌ ئه‌‌خلاق له‌‌ سیاسه‌‌ته‌‌كانماندا به‌‌ هێند ده‌‌گرین، قه‌‌ت زیانمان نه‌‌كردوه‌‌. بایه‌‌خدان به‌‌ به‌ها ئه‌‌خلاقییه‌‌كان، حیزب‌و ته‌‌شكیلاتی حیزب به‌هێز ده‌‌كه‌‌ن. بایه‌‌خی ئینسانیی مرۆڤه‌‌كان بۆ حیزبی ئێمه‌‌ له‌‌ سه‌‌رووی هه‌‌ر شتێكی دیكه‌‌وه‌‌یه‌. هه‌‌رگیز تووشی دوگماتیزمی حیزبی نه‌‌بووین‌و به‌‌ چاوی دوژمن ته‌‌ماشای موخالیفانی خۆمانمان نه‌‌كردوه‌‌. ئه‌‌وه‌‌ بۆته‌‌ ئه‌‌سڵێكی گرنگی هه‌‌ڵوێسته‌‌ سیاسییه‌‌كانمان كه‌‌ ده‌‌ڵێین هه‌‌ركه‌‌س دوژمنایه‌‌تیمان نه‌‌كات دۆستمانه‌‌، نه‌‌ك هه‌‌ركه‌‌س دۆستایه‌‌تیمان نه‌‌كات دوژمنمانه‌‌.
له‌‌ نێو ریزه‌‌كانی ته‌‌شكیلاتماندا فه‌‌زایه‌‌كی كراوه‌‌‌و دێموكراتیك بۆ باس‌و دیالۆگ‌و موناقه‌‌شه‌‌ی سیاسی‌و فكری‌و نه‌‌زه‌‌ری هه‌‌یه‌‌. گومانی تێدا نیه‌‌ كه‌‌ له‌‌ نێوماندا ململانێی سیاسی‌و ته‌‌نانه‌‌ت خسووسیش هه‌‌یه‌‌. به‌‌ڵام ئه‌‌و ململانێیه‌ نه‌بۆته‌‌ هۆی ئه‌‌وه‌‌ی كه‌‌ دێموكراسیی نێوخۆیی حیزبیمان بخاته‌‌ مه‌‌ترسیه‌‌وه‌‌. تا هاتوه‌‌ پتر رێوشوێنه‌‌ دێموكراتیكه‌‌كانمان له‌‌ نێو خۆماندا جێگیر كردوون.
له‌‌و جێیه‌‌ی كه‌‌ ناكۆكیی سیاسیمان له‌‌ نێو ته‌‌شكیلاتدا له‌‌سه‌‌ر مه‌‌سه‌‌له‌‌ ته‌‌شكیلاتی‌و حیزبییه‌‌كان بۆ هاتۆته‌‌ گۆڕ، له‌‌وه‌‌ نه‌‌ترساوین به‌‌ بیانووی پاراستنی یه‌‌كیه‌‌تیی سیاسی‌و ته‌‌شكیلاتی، باسیان لێنه‌‌كه‌‌ین. هه‌‌میشه‌‌ ترسی ئێمه‌‌ له‌‌وه‌ ‌بووه‌‌ كه‌‌ له‌‌ ئوسووڵه‌‌ سیاسییه‌‌كانمان‌و رێباز‌و سوننه‌‌ته‌‌ حیزبیه‌‌كانمان لاده‌‌ین. بۆ ئێمه‌‌ سووربوون له‌‌سه‌‌ر رێبازی حیزب، كه‌‌ سه‌‌ربه‌‌خۆیی سیاسی‌و ته‌‌شكیلاتیی حیزب‌و خه‌‌بات بۆ دابینكردنی مافه‌‌كانی میلله‌‌تی كورد‌و دێموكراسی له‌‌ ‌وه‌ڵاته‌‌كه‌‌ماندا بووه‌‌، له‌‌ هه‌‌ر شتێكی دیكه‌ گرنگتر بووه‌.
ئێستا كه‌‌ ‌ساڵێكی دیكه‌‌ له‌‌ خه‌‌باتی حیزبه‌‌كه‌‌مان ده‌‌ست پی ده‌‌كا، ‌وێڕای هه‌‌ڵسه‌‌نگاندنه‌‌وه‌‌ی ‌وه‌‌زعی سیاسی‌و هه‌‌لومه‌‌رجی خه‌‌باتی خۆمان‌و میلله‌‌ته‌‌كمان، به‌‌ دڵێكی پڕ له‌‌ ئومێد‌و هیواوه‌‌ به‌‌ره‌‌وپێش ده‌‌ڕۆین. ده‌‌زانین هه‌‌م ده‌‌رفه‌‌ت‌و هه‌‌م مه‌‌ترسیی جۆراوجۆرمان له‌‌ پێش دان.
وه‌‌زعێكی نوێ‌ هاتۆته‌‌ پێش‌و له‌‌ مه‌‌یدانی خه‌‌باتی میللی ـ دێموكراتی گه‌‌له‌‌كه‌‌ماندا، نه‌‌وه‌‌یه‌‌كی دیكه‌‌ هاتۆته‌‌ مه‌‌یدان كه‌‌ دوور ده‌‌ڕوانێ‌و بایه‌‌خ‌و به‌ها سیاسییه‌‌كانی نێو به‌‌رنامه‌‌ی حیزبی ئێمه‌‌ به‌‌ هی خۆی ده‌‌زانێ‌‌و خه‌‌باتیان بۆ ده‌‌كات. ئه‌‌مڕۆ پتر له‌‌ هه‌‌ركاتێكی دیكه‌‌ رۆڵه‌‌كانی نه‌‌ته‌‌وی كورد له‌‌ كوردستانی ئێران گوێ بۆ قسه‌‌كانی حیزبی ئێمه‌‌ راده‌‌گرن. نه‌سلێك پێی ناوه‌‌ته‌‌ مه‌‌یدانی خه‌‌بات‌و ژیان كه‌‌ جگه‌‌ له‌‌ ئازادی‌و دێموكراسی‌و عه‌‌داڵه‌‌تی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی، به‌‌ هیچ شتێكی دی رازی نابێت. ئه‌‌و كاروانه‌‌ ده‌‌ڕواته‌‌ پێش‌و ڕێگای لـێ‌ ناگیرێ.
خه‌‌باتی ئێمه‌‌ تایبه‌‌تمه‌‌ندیی میللی‌و دێموكراتیكی هه‌‌یه‌‌. هه‌‌ربۆیه‌‌ هه‌‌ر له‌‌و كاته‌‌دا كه‌‌ پێویستیمان به‌‌ سیستم‌و رێكوپێكیی ته‌‌شكیلاتی هه‌‌یه‌‌، پێویستیمان به‌‌ پلۆڕالیزمی سیاسی‌و فكری‌و فه‌‌رهه‌‌نگی‌و نه‌‌زه‌‌ری له‌‌ نێو بزووتنه‌‌وه‌‌دا هه‌‌یه‌‌. پێویستیمان به‌‌ هاوپێوه‌‌ندیی میللی‌ هه‌‌یه‌‌. بۆیه‌‌ پێویسته‌‌ له‌‌سه‌‌ر پڕۆژه‌‌یه‌‌كی میللی پێك بێین. خۆ له‌‌ خۆڕانیه‌‌ حیزبی ئێمه‌‌ هێنده‌‌ له‌‌سه‌‌ر پێویستیی لێك نزیكبوونه‌‌وه‌‌‌و هاوكاری‌و هاوئاهه‌‌نگیی هێزه‌‌ خه‌‌باتگێڕه‌‌كانی كوردستانی ئێران پێ‌ داده‌‌گرێ.
ئێمه‌‌ نامانه‌‌وێ له‌‌و خه‌‌باته‌‌دا به‌‌ ته‌‌نیا بین. حیزبی ئێمه‌‌ گه‌‌یشتۆته‌‌ ئه‌‌و قه‌‌ناعه‌‌ته‌‌ كه‌‌ سه‌‌ره‌‌ڕای هه‌‌ موو جیاوازییه‌‌كانمان، بۆ بنیاتنانی كۆمه‌‌لگایه‌‌كی ئازاد‌و دێموكراتیك، ده‌‌بێ‌ له‌‌گه‌‌ڵ هێزه‌‌كانی دیكه‌‌ پێكه‌‌وه‌‌ كار بكه‌‌ین.
حیزبێك كه‌‌ به‌‌ ره‌‌نج‌و كار‌و خه‌‌بات‌و تێكۆشانی چه‌‌ند نه‌‌سل له‌‌ ڕۆڵه‌‌كانی گه‌‌لی كورد له‌‌ كوردستانی ئێران دروست بووه‌‌، ئێستا بۆته‌‌ هێزێكی كاراو كارساز له‌‌ سیاسه‌‌تی كوردستان‌و ئێراندا. ئه‌‌ندامان‌و تێكۆشه‌‌رانی حیزبی ئێمه‌‌ له‌‌سه‌‌ریانه‌‌ له‌‌گه‌‌ڵ حیزبی خۆیان گه‌‌شه‌‌ بكه‌‌ن‌و بڕۆنه‌‌ پێش. خه‌‌باتی ئێمه‌‌ بۆ ئازادیی میلله‌‌تێكه‌‌ كه‌‌ له‌‌ هه‌‌موو مافه‌‌ نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تییه‌‌كانی خۆی بێ‌ به‌‌شه‌‌. بۆیه‌‌ مه‌‌سه‌‌له‌‌ی ئه‌‌سڵی‌و بنه‌‌ڕه‌‌تی‌ له‌‌ خه‌‌باتی ئێمه‌‌دا، بریتییه‌‌ له‌‌ گه‌‌یشتن به‌‌ ئازادی ‌وه‌‌ده‌‌ستهێنانی مافی دیاریكردنی چاره‌‌نووس‌و دامه‌‌زراندنی ده‌‌سه‌‌ڵاتی سیاسی‌و ئیداریی كوردستانی. ئه‌‌و ئامانجه‌‌ ئه‌‌ستێره‌‌ی رێنیشانده‌‌ری رێگای خه‌‌باتمانه‌‌‌و نابێ‌ له‌‌ چاوانمان ‌ون بێ‌. ئیعتیبار‌و مانه‌‌وه‌‌و چونه‌‌پێشمان به‌‌وه‌وه‌‌ به‌‌ستراوته‌‌وه‌‌ كه‌‌ چه‌‌نده‌‌ ده‌‌توانین له‌‌ رێگای ئه‌‌و ئامانجه‌‌دا بڕۆینه‌‌ پێش.
ئێمه‌‌ حیزبێك نین كه‌‌ به‌‌ به‌‌رزكردنه‌‌وه‌‌ی دروشمی بژی فڵانه‌‌ كه‌‌س‌و بمرێ فیساره‌‌ كه‌‌س، پێمان نابێته‌‌ مه‌‌یدانی خه‌‌باتی سیاسی. ئێمه‌‌ ئامانجێكمان هه‌‌یه‌‌ كه‌‌ ئه‌‌ویش بریتییه‌‌ له‌‌ ئازادی‌و سڕینه‌‌وه‌‌ی سته‌‌می نه‌‌ته‌‌وایه‌‌تی له‌‌ هه‌‌موو بواره‌‌كانی ژیانی میلله‌‌ته‌‌كه‌‌ماندا. له‌‌ رێگای خه‌‌بات بۆ ‌وه‌‌ده‌‌ستهێنانی ئه‌‌وئامانجه‌‌دا، به‌‌و ئاكامه‌‌ گه‌‌یشتووین كه‌‌ ده‌‌بێ‌ به‌‌ دژی سته‌‌م‌و نابه‌‌رابه‌‌ری،‌ دژی دیكتاتۆری، دژی ئیستبدادی سیاسی‌و مه‌‌زهه‌‌بی،‌ دژی كۆنه‌‌په‌‌رستی، دژی شۆڤینیزمی ده‌‌سته‌‌ڵاتدار‌و ناسیۆنالیزمی به‌‌رچاوته‌‌نگی كورد، دژی تێكه‌‌ڵاوكردنی ده‌‌سه‌‌ڵاتی حكومه‌‌تی‌و دینی‌، راوه‌‌ستین‌و تێ‌ بكۆشین.
رێی خه‌‌بات سه‌‌خت‌و پڕ له‌‌ هه‌‌ورازو نشێوه‌‌. پشوودرێژی‌و ئازایه‌‌تی‌و چاوی تیژ‌و ئه‌‌ژنۆی به‌‌هێز‌و بیری ‌وردی ده‌‌وێ‌. ئامانج به‌‌رزه‌‌و رێگا دوور. به‌‌ڵام شێلگیریی له‌‌ سه‌‌ر ئوسووله‌‌كان‌و نه‌‌رمبوون له‌‌ هه‌‌ڵبژاردن‌و ده‌‌كاركردنی تاكتیكه‌‌كاندا ‌وه‌‌ك هه‌‌میشه‌‌ ده‌‌مانپارێزێ‌‌و سه‌‌ره‌‌نجام خۆمان‌و میلله‌‌ته‌‌كه‌‌مان ده‌‌گه‌‌یه‌‌نێته‌‌ ترۆپكی رزگاری.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:17 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

پراكتیكه‌كان له‌ پێناو ستراتژی‌‌و ئامانجه‌كان

 

31-05- 1388

كه‌ریم په‌رویزی
"هه‌موومان ده‌بێ‌ وه‌ك حیزبی‌ دێموكرات له‌ پێشمه‌رگه‌یه‌كی‌ ساده‌وه‌ بگره‌ هه‌تا سكرتێری‌ ئه‌و حیزبه‌، هه‌وڵ بده‌ین بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و سێ‌ ئه‌ركه‌ باشتر بچێته‌ پێش: یه‌كه‌م، له‌ داخڵ دا نیشان بده‌ین كه‌ هێزێكی‌ سه‌ربه‌خۆین. دووهه‌م، ده‌گه‌ڵ رێكخراوه‌كانی‌ ئێران كه‌ ئێستا زۆرتر ده‌بن، به‌ره‌به‌ره‌ تێگه‌یشتووتر ده‌بن، واقێعبینتر ده‌بن، ده‌گه‌ڵ رێكخراوی‌ میلله‌ته‌ زۆرلێكراوه‌كانی‌ ئێران، توركمه‌ن‌و عه‌ره‌ب‌و ئازه‌ری‌ ده‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ دۆستایه‌تی‌ ساز بكه‌ین بۆ دوارۆژ، بۆ رووخاندنی‌ رژیمی‌ خومه‌ینی‌. سێهه‌میش كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ كورد گه‌وره‌ ببێ‌، ببێ‌ به‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ نێو نه‌ته‌وه‌یی‌‌و هه‌موو رۆژێ‌ باس بكرێ‌ جا له‌وه‌ كه‌ڵك وه‌ربگرین بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌ مافی‌ خۆمان بگه‌ین."
دوكتور قاسملووی‌ نه‌مر، گوتاری‌ له‌ نێو پێشمه‌رگه‌كانی‌ مه‌ڵبه‌ندی‌ شیمال، دوای‌ كۆتایی‌ هاتنی‌ شه‌ڕی‌ ئێران‌و عێراق
حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران، ئۆرگانیزاسیۆنێكی‌ مۆدێڕن بۆ رێبه‌ری‌ كردن‌و به‌ ئامانج گه‌یاندنی‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی‌ ره‌وای‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كه‌‌و له‌ سه‌ره‌تای‌ دامه‌زرانیه‌وه‌ كه‌ به‌ پێی‌ پێویستی‌ مێژوویی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ كۆمه‌ڵگای‌ كوردستان هاتۆته‌ نێو گۆڕه‌پانی‌ خه‌بات‌و تێكۆشان، تاكوو هه‌نووكه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ویست‌و داخوازییه‌كانی‌ بزووتنه‌وه‌‌و ئامانج‌و ئاواته‌كانی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ پێبه‌ند‌و مه‌سئول بووه‌‌و له‌ پێناوی‌ ئه‌و ئامانجه‌ به‌رزانه‌دا خه‌باتی‌ كردووه‌. ئه‌م ئۆرگانیزاسیۆنه‌ سیاسی‌یه‌، له‌ ره‌وتی‌ مێژوویی‌دا هه‌ڵكشان‌و گه‌شه‌كردنی‌ به‌ خۆیه‌وه‌ بینیوه‌‌و له‌ ماوه‌ی‌ ده‌یان ساڵه‌ی‌ ئاماده‌بوون له‌ بیاڤی‌ خه‌بات‌و چالاكی‌دا، به‌ تێپه‌ڕین له‌ هه‌وراز‌و نشێوه‌كان، ئه‌زموونی‌ زۆری‌ تاقی‌ كردۆته‌وه‌‌و بووه‌ به‌ ناسنامه‌یه‌ك‌و هه‌نبانه‌ی‌ بیره‌وه‌ری‌و پیرۆزیی‌ هێماكانی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك.
پێویستیی‌ مێژوویی‌ رێبه‌ری‌كردنی‌ بزاڤێكی‌ ره‌وا، به‌ ناوی‌ بزاڤی‌ مافخوازیی‌ كورد‌و هه‌روه‌ها گرێدانی‌ ئه‌و ویسته‌ به‌ گه‌شه‌كردنی‌ مرۆڤایه‌تی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌ ئاستی‌ جیهانی‌دا، له‌ قۆناغێكی‌ مێژوویی‌ گرنگی‌ دوای‌ شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهانی‌‌و بره‌وپێدان‌و گه‌شه‌كردنی‌ بیری‌ دێموكراسیخوازی‌دا، بزاڤی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و ویستی‌ ئازادیخوازی‌‌وئارمانجی‌ یه‌كسانیخوازییان پێكه‌وه‌ به‌سته‌وه‌‌و حێزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێرانی‌ لێ‌ له‌دایك بوو‌و باڵای‌ كرد‌و ئه‌م حیزبه‌ به‌ هاتنه‌ نێوه‌وه‌‌وپه‌یوه‌ستبوونی‌ مرۆڤه‌ به‌رزه‌كانه‌وه‌، ئیراده‌ی‌ مرۆیی‌ داهێنانی‌ رووله‌ ئازادی‌‌و رزگاری‌‌و یه‌كسانیی‌ تێدا چه‌كه‌ره‌‌و گه‌شه‌‌و باڵا كرد‌و قوتابخانه‌یه‌كی‌ بێ‌ وێنه‌ی‌ لێ‌ دروست بوو كه‌ حیزبی‌ دێموكرات بووه‌ رێبه‌ری‌ بزاڤی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ـ دێموكراتێك‌و دیاریكه‌ری‌ رێبازێكی‌ دروست‌و شۆڕشگێڕانه‌‌و مرۆڤ ته‌وه‌رانه‌.
به‌ درێژایی‌ ده‌یان ساڵ خه‌بات‌و خوێندان‌و تۆماركردنی‌ شانازی‌دا، حیزبی‌ دێموكرات له‌ پێناو ئامانجه‌كانی‌ گه‌لدا تاقیكاری‌ زۆری‌ كرد‌و ستراتژی‌‌و تاكتیكی‌ دانا‌و پێ‌ به‌ پێی‌ به‌ره‌و پێشچوونی‌ زه‌مان‌و گۆڕانی‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ئه‌ركی‌ رێبه‌ری‌‌و رێكخراوه‌یی‌ خه‌باتی‌ به‌ڕێوه‌ برد. له‌م ده‌ره‌تانه‌ كورته‌دا ئاوڕێكی‌ كورت‌و خێرا له‌ هه‌نگاوه‌كانی‌ حیزبی‌ دێموكرات له‌ سێ‌ بواردا ده‌ده‌ینه‌وه‌.
هه‌ر ئۆرگانیزاسیۆن‌و رێكخراوێكی‌ سیاسی‌ كه‌ له‌ نێو بزووتنه‌وه‌یه‌كی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ـ سیاسی‌دا خه‌بات‌و تێكۆشانی‌ هه‌یه‌، خاوه‌نی‌ چه‌ند فاكته‌ری‌: ئامانج ـ ستراتژی‌ ـ تاكتیك‌و پراكتیكه‌. دیاره‌ كه‌ ئامانجی‌ حیزبی‌ دێموكرات، ئامانجه‌كانی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ واته‌ رزگاری‌، دێموكراسی‌‌و دادپه‌روه‌ری‌یه‌‌و له‌و پێناوه‌ش دا ستراتژی‌یه‌كانی‌ دیاری‌ ده‌كا‌و قۆناخ به‌ قۆناخ ستراتژیی‌ گۆڕیوه‌‌و ئێستا خوازیاری‌ دابینكردنی‌ مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌یه‌كانی‌ گه‌لی‌ كورد له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئێرانێكی‌ دێموكراتیكی‌ فدراڵ دایه‌. له‌بواری‌ تاكتیكی‌ سیاسی‌‌و پراكتیكی‌ سیاسی‌ ـ فه‌رهه‌نگی‌ ـ كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌، به‌ پێی‌ پێویستی‌ كات‌و شوێن‌و له‌ چوارچێوه‌ی‌ هاوكێشه‌ سیاسی‌یه‌كانی‌ ناوچه‌‌و وڵات‌و جیهان دا، تاكتیكی‌ گۆڕیوه‌.
لێره‌دا ئاوڕێك له‌ پراكتیكه‌كانی‌ ئه‌م حیزبه‌ له‌ ژێر رۆشنایی‌ ئه‌و خه‌ته‌ گشتی‌یه‌دا ده‌ده‌ینه‌وه‌ كه‌ له‌ قسه‌كانی‌ رێبه‌ری‌ نه‌مر، دوكتور قاسملوودا هاتبوو: یه‌كه‌م له‌ نێوخۆدا وه‌كوو هێزێكی‌ سه‌ربه‌خۆ دیار بێ‌. دووهه‌م، له‌گه‌ڵ هێز‌و لایه‌نه‌كانی‌ ئێران‌و به‌تایبه‌ت نه‌ته‌وه‌ سته‌م لێكراوه‌كان دۆستایه‌تی‌ بۆ گۆڕانی‌ رژیم پێك بهێنێ‌. سێهه‌م، پرسی‌ كورد له‌ ئاستی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌دا ببێ‌ به‌ پرس‌و جێگای‌ باس.
هێزێكی‌ سه‌ربه‌خۆ له‌ ئاستی‌ نێوخۆیی‌دا
حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران هه‌م وه‌ك پرنسیپی‌ سیاسی‌‌و هه‌م وه‌ك ئه‌ركێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ده‌بوا هێزێكی‌ سه‌ربه‌خۆ بێ‌‌و له‌م پێناوه‌شدا له‌ سه‌ره‌تای‌ دامه‌زرانیه‌وه‌ تا هه‌نووكه‌‌و دوارۆژیش هه‌وڵی‌ داوه‌‌و له‌ پێناوی‌دا نرخی‌ داوه‌.
بۆ هێزێكی‌ سیاسی‌، سه‌ربه‌خۆیی‌ سیاسی‌ پره‌نسیپێكی‌ چاره‌نووسسازه‌ كه‌ گه‌ر لێی‌ لا بدا، له‌ هێزی‌ سیاسی‌یه‌وه‌ ده‌یكا به‌ مۆره‌ی‌ كایه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستان یان یاریكه‌رانی‌ پشتی‌ په‌رده‌. له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ حیزبی‌ دێموكرات كه‌ خه‌باتی‌ له‌ پێناو به‌ده‌ستهێنانی‌ مافی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ سته‌م لێكراو وه‌ك نه‌ته‌وه‌ی‌ كورددا به‌ڕێوه‌ بردووه‌، پێویست بووه‌ كه‌ وه‌ك ئه‌ركێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، پرسی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد له‌ نێو هاوكێشه‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌كانی‌ ئێران‌و له‌ نێو گوتاری‌ سیاسی‌‌و بیرمه‌ندی‌دا وه‌ك پرسی‌ جیاواز‌و تایبه‌ت‌و خاوه‌نی‌ شوناسی‌ جیاواز بسه‌لمێنێ‌. له‌ یه‌كه‌م رۆژه‌كانی‌ دامه‌زرانی‌ ئه‌م حیزبه‌وه‌ هه‌نگاوی‌ پێویست له‌و بواره‌دا هه‌ڵگیراوه‌‌و هه‌ر له‌و پێناوه‌شدا نرخی‌ بۆ دراوه‌. له‌ دامه‌زرانی‌ ئه‌و حیزبه‌دا، به‌ پێی‌ به‌ڵگه‌ مێژوویی‌یه‌كان، لایه‌ن‌و هێزی‌ جۆربه‌جۆر هه‌وڵی‌ دیاریكردنی‌ رێباز‌و ئامانج‌و ته‌نانه‌ت ناوی‌ ده‌ستنیشان كراویان بۆ داوه‌‌و حیزبیش له‌گه‌ڵ هه‌موویان به‌ره‌نگار بۆته‌وه‌. هه‌ر له‌ دامه‌زرانی‌ كۆماری‌ كوردستانیشدا، هێزه‌ ده‌ره‌كی‌یه‌كان ده‌یانویست كه‌ ئه‌و كۆماره‌ پێك نه‌یه‌‌و مێژوو شایه‌تی‌ ئه‌و به‌ربه‌ره‌كانێ‌یه‌‌و هه‌زینه‌ دان له‌و پێناوه‌دایه‌.
له‌ ساڵانی‌ دواتریشدا ده‌بینین كه‌ دوای‌ هه‌ره‌سهێنانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ موسه‌دق‌و كودتای‌ ساڵی‌ 32، حیزبی‌ دێموكرات بڕیاری‌ مێژوویی‌ ده‌دا‌و رێكخستنه‌كانی‌ له‌ حیزبی‌ تووده‌ جودا ده‌كاته‌وه‌‌و حیزبی‌ تووده‌ش به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی‌ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی‌ ئه‌و حیزبه‌ ده‌بێ‌‌و كێشمه‌كشی‌ ده‌ستێوه‌ردانی‌ ده‌ره‌كی‌‌و هه‌ڵی‌ سه‌ربه‌خۆ بڕیاردانی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران تا كۆنفرانسی‌ سێهه‌م‌و كۆنگره‌ی‌ دووهه‌م‌و كۆنگره‌ی‌ سێهه‌م‌و چواره‌م‌و لادانی‌ تاقمی‌ حه‌وت كه‌سی‌‌و دواتریش هێنانه‌ به‌رباسی‌ "كورته‌ باسێك له‌ سه‌ر سوسیالیزمی‌ دێموكراتیك"‌و رووداوه‌كانی‌ كۆنگره‌ی‌ شه‌شه‌م درێژه‌ی‌ ده‌بێ‌. له‌و پێناوه‌دا‌و له‌ به‌ربه‌ره‌كانێی‌ نێوان خه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ سیاسی‌‌و خه‌تی‌ به‌ستراوه‌ به‌ تووده‌، مێژووی‌ حیزبی‌ دێموكرات، هه‌ڵگری‌ ده‌یان رووداوی‌ جێی‌ بیركرنه‌وه‌‌و لێ‌ فێربوونه‌.
له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ خه‌ڵكی‌ دیكه‌ی‌ به‌ستراوه‌ له‌ نێو حیزب دا به‌ره‌به‌ره‌كانێی‌ له‌گه‌ڵ سه‌ربه‌خۆیی‌ سیاسیی‌ ده‌كرد كه‌ كۆنگره‌ی‌ دووهه‌م به‌داخه‌وه‌، كۆنگره‌ی‌ ئه‌و خه‌ته‌ بوو به‌ڵام رووداوه‌كان‌و واقیعی‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵگای‌ كوردستان یارمه‌تیده‌ری‌ خه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ حیزب بوون‌و رووداوه‌كانی‌ حه‌ماسه‌ی‌ 47 ـ 46‌و دوایه‌ش كۆنگره‌ی‌ سێهه‌می‌ حیزب، دووباره‌ حیزبیان هێنایه‌وه‌ سه‌ر رێبازی‌ راسته‌قینه‌ی‌ خۆی‌.
له‌ دوای‌ شۆڕشی‌ گه‌لانی‌ ئێرانیشه‌وه‌، مێژووی‌ خه‌باتی‌ كورد، هه‌ڵگر‌و لێوانلێو له‌ هه‌وڵی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران بۆ پاراستنی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ سیاسی‌ كه‌ له‌ راستی‌دا ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ ویستی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد بۆ دیاریكردنی‌ شوناسی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌‌و نیشاندانی‌ جیاوازیی‌ داواكانی‌ له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی‌ سه‌ره‌ڕۆییانه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات‌و گوتاره‌ پشتیوانه‌كانی‌ ده‌سه‌ڵات بوو.
حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران، یه‌كه‌م حیزب بوو كه‌ له‌ لایه‌ن رژیمی‌ خومه‌ینی‌یه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌ كرا‌و به‌ هه‌ڵ وه‌شاوه‌ راگه‌یه‌ندرا. رژیمی‌ خومه‌ینی‌ به‌ هێرش كردن بۆ سه‌ر كوردستان‌و حیزبی‌ خۆشه‌ویستی‌ كوردستان بوو كه‌ ده‌یویست پێگه‌ی‌ خۆی‌ قایم بكا‌و له‌ راستی‌دا ئیدئۆلۆژیی‌ شه‌رخوازانه‌ی‌ له‌ سه‌ر كورد تاقی‌ كرده‌وه‌‌و له‌وێوه‌ ده‌ستی‌ به‌ پراكتیزه‌ كردنی‌ كرد.
"ئێمه‌ زۆرجار هه‌ر له‌و مه‌یدانه‌دا رامان گه‌یاندوه‌ كه‌ لایه‌نگری‌ رێگای‌ ئاشتی‌خوازانه‌ی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ كوردین. زۆرجار گوتومانه‌ كه‌ میلله‌تی‌ كورد شه‌ڕخواز نیه‌، میلله‌تی‌ كورد شه‌ڕی‌ ناوێ‌. به‌ڵام میلله‌تی‌ كورد داوای‌ حه‌قی‌ مه‌شرووعی‌ خۆی‌ ده‌كا. زۆرجار له‌و مه‌یدانه‌دا رامان گه‌یاندووه‌ كه‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران هه‌موو وه‌ختێك ئاماده‌ بووه‌‌و ئاماده‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ كه‌ له‌ رێگای‌ ئاشتییه‌وه‌ میلله‌تی‌ كورد به‌ ئاواتی‌ خۆی‌ بگه‌یه‌نێت... شه‌ڕ له‌ لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ ده‌ست پێكرا كه‌ ده‌یانه‌وێ‌ به‌ زۆر، به‌ زۆری‌ فانتۆم‌و هیلیكۆپتێر، تۆپ‌و تانگ میلله‌ته‌كه‌مان چه‌ك بكه‌ن"
دوكتور قاسملوو، میتینگی‌ مه‌هاباد، 2ی‌ پووشپه‌ری‌ 1359
له‌ یه‌كه‌م نه‌ورۆزی‌ دوای‌ نه‌مانی‌ رژیمی‌ پاشایه‌تی‌دا، رژیمی‌ تازه‌ هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر شاری‌ سنه‌، له‌ 28ی‌ گه‌لاوێژی‌ 1358دا فه‌رمانی‌ جه‌هاد به‌ دژی‌ كورد ده‌ر ده‌كا، دوای‌ شه‌ڕی‌ 3 مانگه‌‌و ئاگربه‌س دووباره‌ هێرش ده‌كاته‌وه‌ سه‌ر كوردستان. ئه‌مانه‌ ئه‌و نرخانه‌ن كه‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌ پێناوی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ سیاسی‌‌و پێداگری‌ له‌ سه‌ر مافی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد له‌ ئێران دا ده‌یدا‌و به‌ درێژایی‌ شه‌ڕی‌ نێوان ئێران‌و عێراق، هێرشی‌ رژیمی‌ خومه‌ینی‌ بۆ سه‌ر كوردستان درێژه‌ی‌ ده‌بێ‌‌و دوای‌ شه‌ڕی‌ ئێران‌و عێراقیش حیزبی‌ دێموكرات له‌ مه‌یدان دا قورس‌و قایم راده‌وه‌ستێ‌‌و به‌ خه‌باتی‌ نه‌پساوه‌ی‌ له‌ سه‌ختترین قۆناخه‌كان دا ده‌یه‌وێ‌ بیسه‌لمێنێ‌ كه‌ هێزێكی‌ سه‌ربه‌خۆیه‌‌و داواكردنی‌ مافی‌ ره‌وای‌ كورد له‌ كوردستانی‌ ئێران داواكاری‌یه‌كی‌ تایبه‌ته‌‌و گرێ‌دراو‌و به‌ستراوه‌ به‌ شوێنی‌ دیكه‌ نیه‌.
به‌ درێژایی‌ ئه‌م ساڵانه‌ی‌ خه‌بات، حیزبی‌ دێموكرات به‌ شێوازی‌ جۆربه‌جۆر‌و كاناڵی‌ جیاوازه‌وه‌ تا هه‌نووكه‌ش هه‌وڵی‌ داوه‌ كه‌ مافی‌ كورد له‌ كوردستانی‌ ئێران، نه‌كه‌وێته‌ ژێر شه‌پۆلی‌ به‌لارێ‌ براوی‌ دیكه‌‌و كێشه‌ی‌ كورد ده‌نگ‌و ره‌نگی‌ جیاواز‌و تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌بێ‌‌و قورسایی‌ خۆی‌ بسه‌لمێنێ‌.
چ له‌ ساڵانی‌ شه‌ڕی‌ جبهه‌یی‌،چ له‌ شه‌ڕی‌ پاراتیزانی‌،چ خه‌باتی‌ راگه‌یاندن،چ وتووێژو چ خه‌باتی‌ نێوشارو میتینگ‌و رێپێوان‌و چ له‌م ساڵانه‌ی‌ دوایی‌دا به‌ چالاكیی‌ ته‌شكیلاتی‌‌و حه‌ره‌كه‌تی‌ جه‌ماوه‌ری‌، به‌رده‌وام ئه‌و خه‌ته‌ی‌ پێڕه‌و كردوه‌.
له‌ 22ی‌ جۆزه‌ردانی‌ 1388دا كه‌ شه‌پۆلێكی‌ سیاسیی‌ ره‌وایی‌ دان به‌ رژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ رێبه‌ری‌ كرا‌و وه‌رێ‌خرا، حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران به‌ پێ‌داگری‌ له‌ سه‌ر پره‌نسیپ‌و ئه‌سڵه‌كانی‌‌و پێداگری‌ له‌ سه‌ر خه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ سیاسی‌‌و شوناسی‌ تایبه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، خۆی‌ نه‌دایه‌ ده‌ست ئه‌و شه‌پۆله‌‌و دوایه‌ش كه‌ خه‌ڵكی‌ چه‌ند شارێكی‌ ئێران، هاواره‌ خنكاوه‌كانی‌ چه‌ندین ساڵه‌یان ده‌رده‌بڕی‌‌و هه‌ندێك به‌ ناو رێفۆرمخوازی‌ گرێ‌ دراو به‌ تاوانه‌كانی‌ رژیمه‌وه‌ وه‌ك رێبه‌ری‌ ئه‌و خۆپیشاندانه‌ ده‌رده‌كه‌وتن، حیزبی‌ دێموكرات به‌ حه‌ق‌و له‌ سه‌ر واقێع بینی‌ سیاسیی‌ خۆی‌، به‌ لێكدانه‌وه‌ی‌ دروستی‌ رۆژ، رای‌گه‌یاند كه‌ هه‌رچه‌ند ئه‌و خه‌ڵكه‌ ناڕازییه‌، هاواری‌ مافخوازی‌ خۆیان به‌رز كردۆته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و لایه‌نه‌ سیاسی‌یه‌ی‌ كه‌ رێبه‌ری‌ ئه‌و ناره‌زایه‌تی‌یه‌ ده‌كا و له‌ راستیداكه‌ڵكی‌ نابه‌جێ‌ له‌و ناره‌زایه‌تی‌یه‌ وه‌رده‌گرێ‌،خۆی‌ به‌شێك له‌ رێژیمی‌ تاوانبارو سه‌ره‌ رۆیه‌ و ئامانجی‌ دێموكراتیك له‌ پشتی‌ ئه‌و لایه‌نه‌ نیه‌ و بۆیه‌ش وه‌دوای‌ شه‌پۆلی‌ سۆزو ئیحساس نه‌كه‌وت و خه‌ڵكی‌ كوردیش به‌ هه‌ڵبژاردنی‌ئه‌و رێبازه‌ دروسته‌ی‌ حیزبه‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی‌، نیشانی‌دا كه‌ شوناسی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ و هه‌رزان فرۆشی‌ ناكا و هه‌ڵوێستی‌ سیاسی‌و ئارمانجداری‌ خۆی‌ له‌ حه‌ماسه‌ی‌ 22ی‌ پووشپه‌ری‌ 1388و له‌ ناره‌زایی‌ ده‌ربڕین به‌رامبه‌ربه‌ تیرۆری‌ رێبه‌ره‌ مه‌زنه‌كه‌ی‌وله‌ یادی‌ 20 ساڵه‌ی‌ شه‌هید بوونی‌ دكتور قاسملووی‌ نه‌مردا ده‌ربڕی‌.
پێوه‌ندی‌ و دۆستایه‌تی‌ له‌گه‌ڵ هێزه‌كان و نه‌ته‌وه‌ سته‌م لێكراوه‌كانی‌ دیكه
له‌ چوارچێوه‌ی‌ كرداری‌ سیاسی‌و خه‌باتی‌ حیزبی‌ له‌ گۆرپانی‌ ئێراندا، حیزبی‌ دێموكرات به‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ وردو واقیعیی‌ خۆیه‌وه‌ هه‌وڵی‌ دامه‌زرانی‌ پێوه‌ندییه‌كی‌ دروستی‌ له‌گه‌ڵ هێزه‌ سیاسییه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ ئێران كه‌ خوازیاری‌ دێموكراسی‌ بوون، داوه‌. هه‌روه‌ها جیا له‌ هێزه‌ سیاسییه‌كان، حیزبی‌ دێموكرات كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئێراندا چالاكیی‌ نواندوه‌، باشترین هاوپه‌یمان بۆ نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردی‌، نه‌ته‌وه‌ سته‌ملێكراوه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ نێو چوارچێوه‌ی‌ جوغرافیای‌ ئێران زانیوه‌‌و بۆیه‌ش له‌سه‌رده‌می‌ دامه‌زرانی‌ حیزبه‌وه‌ تاكوو ئێستاش له‌و پێناوه‌دا هه‌نگاوی‌ هه‌ڵ‌هێناوه‌.
په‌یمانی‌ دۆستایه‌تیی‌ نێوان كۆماری‌ كوردستان و كۆماری‌ ئازه‌ربایجان، به‌ڵگه‌یه‌كی‌ مێژووی‌ بۆ سه‌لماندنی‌ ئه‌و راستی‌یه‌‌و له‌ ساڵانی‌ دواییشدا، حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران بۆ پێكهێنانی‌ هاوكاری‌‌و هاوپێوه‌ندیی‌ هێزه‌ دێموكراته‌كان تێكۆشاوه‌و له‌پێناو گه‌شه‌كردنی‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ ئێران‌و دروستكردنی‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ وان، هه‌نگاوی‌ هه‌ڵێناوه‌ته‌وه‌.
"حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان ئیمانێكی‌ قووڵی‌ به‌ دێموكراسی‌ هه‌یه‌‌و ئاماده‌یه‌ هاوكاری‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو حیزب‌و ده‌سته‌یه‌كی‌ سیاسی‌ له‌ سه‌رانسه‌ر ئێران‌و ناوچه‌ی‌ كوردستاندا بكا. ئێمه‌ له‌ كانگای‌ دڵه‌وه‌ ده‌ڵێین كه‌ زۆر نوقته‌ی‌ هاوبه‌ش هه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌ریان ده‌توانین له‌گه‌ڵ هه‌موو هێزه‌كانی‌ نیشتمان‌و پێشكه‌وتوو هاوكاری‌ بكه‌ین:
1ـ دامه‌زرانی‌ جمهوری‌ دێموكراتی‌ له‌ ئێراندا
2ـ دابینكردنی‌ مافی‌ خودموختاریی‌ هه‌موو گه‌لانی‌ ئێران له‌ چوارچێوه‌ی‌ وڵاتدا
دكتور قاسملوو، 11ی‌ ره‌شه‌مه‌ی‌ 1357
"ئێمه‌ لایه‌نگرانی‌ شوعاری‌ دێموكراسی‌ بۆ ئێران‌و خودموختاری‌ بۆ كوردستانین. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئێران له‌ چه‌ندین نه‌ته‌وه‌ پێك هاتووه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ‌ له‌ لایه‌ن هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانه‌وه‌ قسه‌ بكه‌ین ده‌بێ‌ مه‌سه‌له‌ی‌ كۆماری‌ فێدراتیڤ بێنیه‌ ئاراوه‌. له‌ كۆماری‌ فێدراتیڤدا له‌ لایه‌ك یه‌كگرتوویی‌ گشتی‌ وڵات ده‌پارێزرێ‌‌و له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ گه‌لانی‌ ئێرانی‌ به‌ مافه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كانی‌ خۆیان ده‌گه‌ن."
دكتور قاسملوو، وتووێژ له‌گه‌ڵ عاتفه‌ گورگین، "فصلی درگل سرخ پاییز 1365"
"ئێمه‌ به‌ هیچ جۆرێك به‌ تاقی‌ ته‌نیا پێمان ناكرێ‌ ببین به‌ جێنشینی‌ رژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ و چونكه‌ بڕوایه‌كی‌ قووڵمان به‌ پلۆرالیزم هه‌یه‌ ، له‌و رووه‌وه‌ هه‌موو هه‌وڵی‌ خۆمان ده‌ده‌ین تا له‌ به‌شه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ ئێراندا هاوپه‌یمان په‌یدا بكه‌ین و بۆیه‌ش هه‌روه‌ك ئێوه‌ ئاگادارن هه‌وڵ و تێكۆشانێكی‌ زۆرمان بۆ پێكهێنانی‌ به‌ره‌یه‌كی‌ به‌رین له‌ هێزه‌ دێموكراته‌كان و شه‌خسیه‌ته‌كان له‌ خۆمان نیشان داوه‌ و هه‌رواش درێژه‌یان ده‌ده‌ین".
دكتور قاسملوو، وتووێژ له‌گه‌ڵ " راه‌ ارانی‌"، به‌فرانباری‌ 1367
به‌رده‌وامی‌ خه‌بات و چالاكیی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌و پێناوه‌دا چه‌ند جار سه‌ركه‌وتن و چه‌ند جاریش شكستی‌ به‌دواوه‌ بووه‌ . له‌ جه‌ریانی‌ "شۆرای‌ به‌رگری‌ میللی‌"یه‌وه‌ بیگره‌ تا"اتحاد عمل برای‌ دمكراسی‌" كه‌ چه‌شنێك هاوپێوه‌ندی‌ بوون و تووشی‌ شكست هاتن و به‌رده‌وامیش بۆ لێك نزیك كردنه‌وه‌ی‌ هێزه‌ سیاسی‌یه‌كانی‌ ئێران و كوردستان هه‌نگاوی‌ هه‌ڵ هێناوه‌.
له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ سته‌م لێكراوه‌كاندا له‌ دوای‌ كونگره‌ی‌ سێزده‌هه‌می‌ حیزبه‌وه‌، هه‌وڵه‌كانی‌ چڕتر كرده‌وه‌ ئاكامه‌كه‌ی‌ بوو به‌ دامه‌زرانی‌ كونگره‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ ئێرانی‌ فیدراڵ، كه‌ له‌وێ‌دا هێزه‌كانی‌ سه‌ربه‌ نه‌ته‌وه‌ بنده‌سته‌كان به‌شدارو ئاماده‌ن و گه‌شه‌كردنی‌ ئه‌و كونگره‌یه‌ به‌ قازانجی‌ دوارۆژی‌ خه‌بات له‌ ئێران‌و گۆرانی‌ سیستمی‌ سیاسی‌ ده‌بێ‌.
پرسی‌ كورد له‌ ئاستی‌
نێونه‌ته‌وه‌یی‌دا

هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ ورد‌و دروستی‌ سیاسه‌تی‌ ناوچه‌یی‌، به‌بێ‌ لێكدانه‌وه‌ی‌ هاوكێشه‌ سیاسی‌‌و ستراتیژیكه‌كانی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ ئیمكانی‌ نیه‌‌و به‌ تایبه‌ت له‌دوای‌ شه‌ڕی‌ سارد‌و به‌ جیهانیبوونی‌ ئابووری‌‌و شۆرشی‌ تێكنۆلۆژیكه‌وه‌، سیاسه‌ت له‌ هه‌ر گۆشه‌یه‌كی‌ ئه‌م جیهانه‌، كاریگه‌ری‌ له‌ سه‌ر شوێنه‌كانی‌ دیكه‌ و له‌ ژێر كاریگه‌ریی‌ شوێنه‌كانی‌ دیكه‌ ده‌بێ‌. هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای‌ دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموكراتیشه‌وه‌، رێبه‌رانی‌ ئه‌م حیزبه‌ به‌ ده‌رك كردن به‌ باندۆرو كاریگه‌ری‌ زلهێزه‌كان‌و سیاسه‌تی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌، له‌هه‌وڵی‌ په‌یداكردنی‌ دۆست بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌یان‌و بردنه‌ده‌ره‌وه‌ی‌ كێشه‌ی‌ كورد بوون. چوون ئه‌م پرس‌و كێشه‌ تا له‌ چوارچێوه‌ی‌ ته‌سك‌و داخراوی‌ ناوچه‌و یه‌ك وڵات دا بمێنێته‌وه‌، رێگای‌ سه‌ركه‌وتی‌ ئاسانترو هێزو توانای‌ كه‌متر ده‌بێ‌.
حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌و پێناوه‌ش دا هه‌وڵی‌ بێ‌ وچانی‌ داوه‌، هه‌رچه‌ند هاوكێشه‌ سیاسییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌یه‌كان، زۆر به‌كه‌می‌ به‌ قازانجی‌ كورد شكاونه‌ته‌وه‌ و زۆرجار پرسی‌ كورد وه‌ك پرسی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ بێ‌ ماف و سته‌ملێكراو، كراوه‌ به‌ قوربانیی‌ ساتوسه‌ودای‌ سیاسی‌ ـ ئابووری‌.
به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می‌ ئه‌مرۆدا، بۆ ئه‌وه‌ی‌ پرسی‌ كورد چیتر بێ‌ده‌نگ و كپ نه‌كرێ‌، ئامراز و ده‌ره‌تانه‌كانی‌ گه‌یاندنی‌ده‌نگی‌ به‌ دنیا زۆرتر بوون و ئه‌ركی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌ كه‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران هه‌وڵی‌ خۆی‌ له‌ پێناوی‌ ده‌ركه‌وتنی‌ پرسی‌ كورد وه‌ك فاكته‌رێكی‌ سه‌ربه‌خۆ له‌ دنیای‌ ده‌ره‌وه‌ بناسێنێ‌و له‌و پێناوه‌ش دا هه‌وڵی‌ زۆرو سمیناری‌ جۆربه‌جۆر و پێوه‌ندیی‌ دیپلۆماتیكی‌ به‌رده‌وام گیراوه‌ و جێگای‌ كاركردن و ده‌ره‌تانی‌ تێكۆشانی‌ زۆرتر هه‌یه‌ و بۆشایی‌ له‌وێدا زۆرن كه‌ ده‌بێ‌ پڕ بكرێنه‌وه‌.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:16 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

به‌ڕێز حه‌سه‌ن شه‌رفی‌ له‌ وتووێژێكی‌ تایبه‌تیی‌ "كوردستان"دا: له‌ حیزبی‌ دێموكراتدا دێموكراسی‌ نه‌كراوه‌ته‌ پاشكۆی‌ هیچ باوه‌ڕ‌و ئیدئۆلۆژییه‌ك

 

31-05- 1388

هه‌ڤپه‌یڤین: لوقمان عه‌بدوڵڵازاده‌

پرسیار: به‌ڕێز كاك حه‌سه‌ن، ئێستاش به‌شێك له‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ به‌ نیسبه‌ت رووداوه‌كانه‌وه‌ خوێندنه‌وه‌یان هه‌یه‌، له‌وه‌ دڕدۆنگن كه‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌ سه‌ر بناغه‌ی‌ ته‌شكیلاتی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ "ژ.ك" دامه‌زرابێت، جه‌نابت چ روونكردنه‌وه‌یه‌كت هه‌یه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌؟
وه‌ڵام ـ ئه‌وانه‌ی‌ به‌ نیسبه‌ت ئه‌و مه‌سه‌له‌وه‌ وا نیشان ده‌ده‌ن كه‌

دڕدۆنگن یا گومانیان له‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ حیزبی‌ دێموكرات له‌ سه‌ر بناغه‌ی‌ ته‌شكیلاتیی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف دامه‌زرابێ‌، پتر له‌وه‌ كه‌ به‌ شوێن روونتر كردنه‌وه‌ی‌ بابه‌تێكی‌ مێژوویی‌دا چووبن، به‌ مه‌به‌ستی‌ پچڕانی‌ پێوه‌ندی‌ نێوان به‌ده‌نه‌ی‌ ته‌شكیلاتیی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف‌و حیزبی‌ دێموكراته‌وه‌ن‌و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌شیان ئاماده‌ن ته‌نانه‌ت چه‌واشه‌ی‌ مێژوویش بكه‌ن، ئه‌ویش نه‌مێژوویه‌كی‌ زۆر دوور به‌ڵكوو ئه‌وه‌نده‌ نزیك كه‌ تا چه‌ند ساڵ له‌مه‌وبه‌ر به‌شێكی‌ به‌رچاو له‌ دامه‌زرێنه‌رانی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف‌و حیزبی‌ دێموكرات له‌ ژیاندا بوون‌و ده‌ست پێڕا گه‌یشتنیان بۆ زانیاری‌ وه‌رگرتن له‌وباره‌وه‌ كارێكی‌ دژوار نه‌بوو. جیا له‌وه‌ كه‌ سه‌یری‌ ناوی‌ دامه‌زرێنه‌رانی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف‌و حیزبی‌ دێموكرات ده‌كه‌ی‌، ده‌بینی‌ له‌ راستیدا هه‌ر یه‌كن‌و به‌ دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموكرات هه‌موو ئه‌ندامانی‌ رێبه‌ریی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف له‌ رێبه‌ری‌ حیزبی‌ دێموكراتدا جێگیر بوونه‌وه‌. له‌ به‌ده‌نه‌ش دا ئه‌ندامانی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف ده‌ست به‌جێ‌ خۆیان به‌ ئه‌ندامی‌ حیزبی‌ دێموكرات ده‌ناساند‌و ئاڵوگۆڕ له‌ ناو ‌و نێوه‌ڕۆك‌و به‌رنامه‌ی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ "ژ ـ كاف" یان به‌ ئاڵوگۆڕێكی‌ موسبه‌ت‌و پێشكه‌وتووانه‌تری‌ رێكخراوی‌ خۆیان ده‌زانی‌‌و هه‌ستیان به‌وه‌ نه‌ده‌كرد كه‌ له‌ رێكخراوێك را، چووبنه‌ نێو رێكخراوێكی‌ دیكه‌. به‌ گشتی‌ له‌ به‌ده‌نه‌ی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف دا به‌ ده‌گمه‌ن كه‌سێك ده‌بینرێ‌ كه‌ دوای‌ ئه‌و ئاڵوگۆڕه‌ خۆی‌ له‌ ته‌شكیلاتی‌ حیزبی‌ دێموكرات دا نه‌دیبێته‌وه‌

پاشان ئه‌گه‌ر حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان له‌ سه‌ر بناغه‌ی‌ ته‌شكیلاتیی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف دانه‌مه‌زرابێ‌، ئه‌ی‌ پاش دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموكرات به‌ده‌نه‌ی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف چی لێهات؟ ئایا هه‌روا بێ‌ هه‌ست‌و خوست توایه‌وه‌؟! با بڵێین له‌ ژێر پڕڕه‌نگیی‌ حیزبی‌ دێموكرات دا كه‌مڕه‌نگ‌و نادیار مانه‌وه‌، ئه‌ی‌ دوای‌ كۆمار‌و چوونه‌ ژێر هێرشی‌ رێژیم كه‌ ئه‌ندامانی‌ حیزبی‌ دێموكرات سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌و هه‌مووه‌ گرتن‌و راونان‌و په‌ڕه‌وازه‌ بوونه‌، دیسان مه‌وجوودی‌یه‌تی‌ خۆیان به‌ شێوه‌ی‌ جۆراوجۆر نیشان ده‌دا‌و حیزبیان زیندوو راگرت، بۆچی‌ هیچ نیشانه‌یه‌ك له‌ رێبه‌ری‌ یا به‌ده‌نه‌ی‌ ته‌شكیلاتی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف نه‌بیندرا؟ له‌ كوێ‌ دیتراوه‌ به‌ دامه‌زرانی‌ حیزبێك رێبه‌ری‌‌و به‌ده‌نه‌ی‌ رێكخراوێكی‌ دیكه‌ ده‌ستبه‌جێ‌‌و كت‌و مت ئاسه‌واری‌ نه‌مێنێ‌؟! ئه‌وانه‌ی‌ له‌ رێبه‌ری‌‌و به‌ده‌نه‌ی‌ حیزبی‌ دێموكرات كه‌ پاش رووخانی‌ كۆمار زیندانی‌ كران یان په‌ڕه‌وازه‌ی‌ هه‌نده‌ران بوون، له‌ راستی‌دا هه‌ر ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ بوون كه‌ دامه‌زرێنه‌ری‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف‌و ته‌شكیلاتی‌ ئه‌و رێكخراوه‌یه‌ بوون. ته‌نانه‌ت رۆژی‌ دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموكرات رۆژێك یانی‌ 25 گه‌لاوێژ دیاری‌ كرا كه‌ 3 ساڵ پێشتر كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف هه‌ر له‌و رۆژه‌دا دامه‌زرابوو
جیا له‌وانه‌، تۆ بڵێی‌ ئه‌گه‌ر به‌ده‌نه‌‌و ته‌شكیلاتی‌ حیزبی‌ دێموكرات هه‌ر ئه‌و ته‌شكیلاته‌ی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف نه‌بوایه‌ بیتوانی‌با ته‌نانه‌ت به‌و رێبه‌ری‌یه‌ زانایانه‌‌و به‌و به‌رنامه‌ پێشكه‌وتووانه‌شی‌یه‌وه‌ له‌ ماوه‌ی‌ 6 مانگ دوای‌ دامه‌زرانییه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ گه‌شه‌ بكا، په‌ره‌ بسێنێ‌‌و بتوانێ‌ كۆماری‌ كوردستان دامه‌زرێنێ‌؟ ئه‌وانه‌‌و كۆمه‌ڵێك به‌ڵگه‌ی‌ دیكه‌ ئه‌و راستی‌یه‌ نیشان ده‌ده‌ن كه‌ حیزبی‌ دێموكرات له‌ سه‌ر بناغه‌ی‌ ته‌شكیلاتی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ ـ كاف دامه‌زرا به‌ڵام به‌ ناوی‌ حیزبی‌ دێموكرات‌و به‌رنامه‌‌و نێوه‌ڕۆكێكی‌ مۆدێڕنتر‌و پێشكه‌وتوانه‌تر.
پرسیار: دامه‌زرانی حیزبی‌ دێموكرات، رووداوێكی‌ گرینگ‌و مێژوییه‌ له‌ ره‌وتی خه‌بات‌و به‌رخۆدانی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورددا‌و بۆ یه‌كه‌مین جار حیزبێكی‌ مۆدێڕن به‌ پرۆگرامێكی پێشكه‌وتنخوازنه‌وه‌ هاته‌ گۆڕه‌پانی‌ خه‌باتی سیاسیی كورد‌و زۆر چه‌مك‌و مه‌قووله‌ی‌ سیاسیی تازه‌ی‌ هێناوه‌ته‌ نێو خه‌باتی‌ سیاسی ئه‌و گه‌له‌وه‌، زۆر نه‌ریتی‌ كۆن‌و به‌ستراوه‌یی‌ خه‌بات به‌ تاكه‌كه‌س‌و سه‌رۆك عه‌شیره‌‌و شێخ‌و ... رزگار كرد، روانگه‌ی‌ جه‌نابت له‌و باره‌وه‌ چیه‌؟
وه‌ڵام: له‌وه‌دا گومان نیه‌ كه‌ به‌ دامه‌زرانی‌حیزبی‌ دێموكرات، ئاڵوگۆڕێكی‌ گرینگ‌و ته‌نانه‌ت بنه‌ڕه‌تی‌ له‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورددا هاته‌ ئاراوه‌، بۆ یه‌كه‌م جار حیزبێك دامه‌زرا كه‌ باوه‌ڕی‌ به‌ رێبه‌ریی‌ جه‌معیی‌ هه‌بوو، كه‌ دروشمه‌كانی‌ پێشكه‌وتنخوازانه‌ بوون، كه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ دێموكراسی‌‌و ئازادی‌ راده‌ربڕینی‌ به‌لاوه‌ ئه‌سڵ‌و گرینگ بوو. گرینگیی‌ به‌ هاندانی‌ ژنان بۆ حزوور له‌ مه‌یدانی‌ چالاكی‌ ده‌دا‌و لاوانی‌ به‌ هێند ده‌گرت‌و به‌ هیوای‌ دواڕۆژی‌ ده‌زانین‌و بۆ دواڕۆژ په‌روه‌رده‌ی‌ ده‌كردن. پێوه‌ندی‌ سالمی‌ له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ ئێران به‌تایبه‌ت توركه‌ ئازه‌رییه‌كان به‌ پێویست ده‌زانی‌‌و له‌ هه‌مان كاتدا سۆزی‌ بۆ كوردی‌ پارچه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ كوردستان هه‌بوو ‌و دڵ‌و باوه‌شی‌ بۆیان ئاوه‌ڵا بوو. له‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئایینی‌ پڕڕه‌نگ‌و ته‌نانه‌ت ده‌مارگرژی‌ مه‌زهه‌بیی‌ ئه‌وكاتدا دروشمه‌كانی‌ به‌ شێوه‌یه‌ك بوون كه‌ مانای‌ جیایی‌ دین له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ لێ‌ بكه‌وێته‌وه‌‌و هه‌موو ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ش له‌ كۆماری‌ كوردستان وه‌ك ده‌سكه‌وتی‌ سیاسی‌‌و گرینگی‌ ئه‌و حیزبه‌ ره‌نگیان دایه‌وه‌‌و دواتریش تا ئه‌مڕۆ رۆژ به‌ رۆژ زیاتر گه‌شه‌یان كردووه‌‌و زیاتر جێگیر‌و چه‌سپاو كراون. ئه‌و تایبه‌تمه‌ندی‌‌و پرنسیپانه‌ ساڵهایه‌ كه‌ رازێنه‌ره‌وه‌ی‌ سیمای‌ حیزبی‌ دێموكراتن‌و ئه‌و حیزبه‌یان پێ‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ كه‌ شانازییه‌كی‌ گه‌لێك به‌نرخه‌ بۆ ئه‌و حیزبه‌.
پرسیار: كاك حه‌سه‌ن، جه‌نابت وه‌كوو كه‌سێك كه‌ به‌شێكی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ ته‌مه‌نت له‌ نێو ریزه‌كانی‌ ئه‌و حیزبه‌دا تێپه‌ڕاندووه‌، له‌ نزیكه‌وه‌ له‌گه‌ڵ رووداوه‌كان ئاشنای‌، رۆڵ‌و نه‌قشی حیزبی دێموكراتی‌ كوردستان له‌ ماوه‌ی‌ ئه‌و 64 ساڵه‌دا چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن؟
وه‌ڵام: حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌ ره‌وتی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ كورددا ده‌ورێكی‌ گه‌لێك به‌رچاوی‌ هه‌بووه‌‌و هه‌ر دامه‌زرانی‌ ئه‌و حیزبه‌‌و دروشمه‌ پێشكه‌وتنخوازه‌كانی‌، خۆی‌ شێوه‌یه‌كی‌ دیكه‌ی‌ له‌ خه‌باتی‌ ئازادی خوازانه‌ی‌ كورد هێنایه‌ ئاراوه‌. پێكهێنه‌ر‌و دامه‌زرێنه‌ری‌ كۆماری‌ كوردستان، یانی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ كۆماریی‌ بوو كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار له‌ مێژووی‌ كورددا هاته‌ دی‌‌و كوردی‌ بۆ بڕگه‌یه‌ك له‌ زه‌مان به‌ به‌شێكی‌ به‌رچاو له‌ ویست‌و ئاواته‌كانی‌ گه‌یاند. له‌ بزاوتن‌و پاراستنی‌ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كورددا ده‌وری‌ به‌رچاوی‌ بینیوه‌‌و بۆ ناساندنی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد‌و دۆزی‌ كورد هه‌وڵی‌ به‌رچاوی‌ داوه‌.
له‌ گرینگیدان به‌ مه‌سه‌له‌‌ومافی‌ ژنان‌و لاوان رچه‌شكێن بووه‌‌و گرینگی‌ دان به‌ دێموكراسی‌ نه‌كردۆته‌ پاشكۆی‌ هیچ باوه‌ڕ‌و ئیدئۆلۆژی‌یه‌كی‌ دیكه‌، به‌رژه‌وه‌ندی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردی‌ له‌ سه‌رووی‌ هه‌ر مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ دیكه‌ داناوه‌. هه‌ڵگرتنی‌ ئاڵای‌ رزگاریی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ بۆ ماوه‌ی‌ 64 ساڵ تا ئه‌مڕۆ شه‌كاوه‌ راگرتووه‌‌و له‌و پێوه‌ندی‌یه‌دا گه‌لێك سه‌ردار‌و سه‌ركرده‌‌و رۆڵه‌ی‌ قوربانی‌ داوه‌‌و هه‌ر ئه‌وانه‌شن كه‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێرانی‌ له‌ لای‌ خه‌ڵكی‌ كورد خۆشه‌ویست كردووه‌‌و كردوویه‌ته‌ جێگای‌ متمانه‌ی‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌.
پرسیار: یه‌كێك له‌ شانازییه‌كانی‌ حیزبی‌ دێموكرات، دامه‌زراندنی كۆماری‌ دێموكراتیكی‌ كوردستانه‌؟ به‌سه‌رنجدان به‌وه‌یكه‌ هه‌ر حیزب‌و رێكخراوێك خاڵی‌ به‌هێز‌و لاوازی‌ هه‌یه‌، هۆكاره‌كه‌ی‌ چیه‌ كه‌ تاكوو ئێستا ئاوات‌و ئامانجه‌كانی‌ حیزب‌و كۆمار وه‌دی نه‌هاتوون؟
وه‌ڵام: شی‌ كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌وه‌ كه‌ بۆچی‌ كورد له‌ كوردستانی‌ ئێران له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو خوێن‌و قوربانی‌دانه‌ به‌ ماف‌و داخوازه‌كانی‌ خۆی‌ نه‌گه‌یشتووه‌، پێویستی‌ به‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كی‌ قووڵ‌و وردی‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانی‌ سیاسی‌، ئابووری‌، كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و موبارزاتی‌ هه‌یه‌ كه‌ هه‌ركام به‌ نۆره‌ی‌ خۆیان له‌ سه‌ر درێژه‌ی‌ ئه‌و بێ‌ مافی‌یه‌ كه‌ كورد له‌گه‌ڵی‌ به‌ره‌وه‌ڕوویه‌ شوێن دانه‌رن، به‌ڵام به‌ كورتی‌ ده‌كرێ‌ بڵێین، كه‌ به‌داخه‌وه‌ له‌ ئێراندا هه‌رگیز ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ئینسانی‌‌و دێموكراتیك له‌ سه‌ر كار نه‌بووه‌ كه‌ باوه‌ڕی‌ به‌ بایه‌خه‌ ئینسانی‌‌و مافه‌ نه‌ته‌وه‌ایه‌تی‌یه‌كان‌و دێموكراسی‌ هه‌بێ‌‌و گرینگی‌ بداته‌ ویست‌و داخوازه‌كانی‌ خه‌ڵك به‌ گشتی‌‌و كورد به‌تایبه‌تی‌. نه‌ك هه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ڵكوو حیزبه‌كانی‌ ئۆپۆزیسیۆنیش كه‌ باس له‌ دێموكراسی‌ ده‌كه‌ن كه‌ دێته‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ایه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ پێكهێنه‌ری‌ ئێران‌و مه‌سه‌له‌ی‌ كورد بیریان كورت دێنێ‌‌و چاوی‌ دیتنیان هه‌ڵنایه‌‌و هه‌رجاره‌‌و له‌ هه‌ر هه‌لومه‌رجێكدا به‌ جۆرێك خۆی‌ لێ‌ ده‌دزنه‌وه‌.
مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ دیكه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ هه‌موو، یا به‌شی‌ هه‌ره‌زۆری‌ رۆڵه‌كانی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد دڵسۆزی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ خۆیانن‌و ئاواتی‌ دابین بوونی‌ مافی‌ نه‌ته‌وایه‌تیی‌ ده‌خوازن به‌ كرده‌وه‌‌و به‌مجۆره‌ كه‌ خه‌بات دا پێویسته‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ تێكڕایی‌‌و به‌رده‌وام گۆڕه‌پانی‌ خه‌بات راناگرن. زیاتر به‌ پشتیوانی‌ له‌و به‌شه‌ له‌ رۆڵه‌كانیان قه‌ناعه‌ت ده‌كه‌ن كه‌ بۆ رزگاریی‌ ئه‌وان خه‌بات ده‌كه‌ن. بۆ له‌نێوبردنی‌ ئه‌م كه‌مایه‌سی‌یه‌ پێویسته‌ خه‌باته‌كه‌مان چڕ‌وپڕ‌و تێكڕایی‌تر بكه‌ین‌و هه‌موو شێوه‌یه‌كی‌ خه‌باتی‌ ره‌وا بگرینه‌ به‌ر كه‌ هه‌موو لایه‌ك بتوانن به‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ وه‌زعی‌ خۆیان تێیدا به‌شدار بن كه‌ به‌ خۆشی‌یه‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌و مه‌به‌سته‌ ده‌ڕوا‌و ئه‌وه‌ش هیوا به‌ سه‌ركه‌وتن زیاتر ده‌كا.
مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ دیكه‌ی‌ شوێن دانه‌ر له‌و پێوه‌ندی‌یه‌دا یه‌ك ده‌نگ‌و یه‌كگرتوو نه‌بوونی‌ هێزه‌ سیاسی‌یه‌كانی‌ كورده‌ كه‌ به‌ داخه‌وه‌ تاقیكاری‌ یه‌كگرتن‌و به‌ یه‌كه‌وه‌ بوون‌و یه‌ك ده‌نگی‌ كه‌مه‌‌و لێك دابڕان‌و لێك نامۆ بوونیان زۆره‌، ئه‌وه‌ به‌ نۆره‌ی‌ خۆی‌ هه‌م شوێن له‌ سه‌ر یه‌كڕیز نه‌بوونی‌ خه‌ڵك داده‌نێ‌‌و هه‌م توانای‌ كورد له‌ به‌رامبه‌ر رێژیمدا له‌ كزی‌ ده‌دا، هه‌رچه‌ند ئێستا به‌ رواڵه‌تیش بێ‌ زۆر لایه‌ن هه‌ستیان به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ كردووه‌‌و جاروبار له‌ یه‌كگرتن ده‌دوێن به‌ڵام تا ئێستا ده‌رفه‌تێكی‌ له‌بار بۆ ئه‌م مه‌سه‌له‌ گرینگه‌ نه‌ره‌خساوه‌ كه‌ هیوادارین له‌ داهاتوودا پێویستی‌یه‌كه‌ زیاتر هه‌ست پێ‌ بكرێ‌‌و هه‌وڵی‌ جیددی‌تری‌ بۆ بدرێ‌.
شتێكی‌ دیكه‌ كه‌ پێویسته‌ ئاماژه‌ی‌ بۆ بكرێ‌ پیلانگێڕیی‌ رێژیمه‌. به‌و مانایه‌ كه‌ رێژیم زۆر به‌ جیددی‌ هه‌وڵ ده‌دا له‌ جیاوازی‌یه‌ مه‌زهه‌بی‌، زاراوه‌یی‌‌و هێندێ‌ باوه‌ڕ‌و كولتوری‌ دیكه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان كه‌ڵكی‌ خراپ وه‌ربگرێ‌‌و به‌ گه‌وره‌ كردنه‌وه‌‌و به‌رینتر كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م كه‌لێنانه‌ به‌ر به‌ یه‌كگرتوویی‌ رۆڵكانی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد بگرێ‌ كه‌ ئه‌مه‌ وشیاری‌‌و له‌ سه‌ر هه‌ست بوونێكی‌ ته‌واوی‌ پێویسته‌‌و گرینگه‌ كه‌ هه‌موو لایه‌ك بۆ پووچه‌ڵ كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و پیلانانه‌ تێ‌بكۆشن‌و دێموكراسی‌‌و مافی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ كورد بۆ هه‌مووان له‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ هه‌ر شتێكی‌ دیكه‌ دابنرێ‌.
دیاره‌ سیاسه‌تی‌ تواندنه‌وه‌ی‌ فه‌رهه‌نگی‌، له‌ هه‌ژاریدا راگرتنی‌ ناوچه‌ كوردنشینه‌كان‌و كۆمه‌ڵێك مه‌سه‌له‌ی‌ دیكه‌ی‌ جیهانی‌، ناوچه‌ییش له‌و باره‌وه‌ شوین دانه‌رن كه‌ ده‌ره‌تانی‌ ئاماژه‌ كردن به‌ هه‌مووان له‌و پرسیار‌و وه‌ڵامه‌دا نی‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نیه‌ كه‌ ئه‌و موعادلاتانه‌ تێك ناچن یا ئاڵوكۆڕیان به‌سه‌ردا نایه‌، من له‌و بڕوایه‌دام ئیراده‌‌و یه‌كگرتوویی‌ كورد‌و به‌رده‌وامیی‌ له‌ خه‌بات ده‌توانێ‌ زۆر له‌و وه‌زعه‌ به‌ قازانجی‌ كورد بگۆڕێ‌‌و تا راده‌یه‌كیش نیشانه‌كانی‌ ئه‌و ئاڵوگۆڕانه‌ خۆیان ده‌رخستووه‌، به‌ڵام پێویسته‌ خۆشمان له‌ سه‌ر ره‌وتی‌ به‌ره‌وپێش چوونی‌ ئه‌و گۆڕانانه‌ به‌ قازانجی‌ زیاتری‌ كورد شوێن دانه‌ر بین.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:14 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

په‌یڤ:

شه‌ڕی‌ گوتار‌و هێژموونی

 

31-05- 1388

كه‌ریم په‌رویزی
سه‌رده‌مانێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ مڵهۆڕی‌ پاشایه‌تی‌ به‌ سه‌ر ئێران دا زاڵ بوو، بزووتنه‌وه‌ی‌ مافخوازی‌ كورد به‌ ده‌سپێكی‌ قۆناخێكی‌ نوێ‌‌و جیاواز، حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێرانی‌ لێ‌ كه‌وته‌وه‌‌و ئه‌م حیزبه‌ به‌ دامه‌زرانی‌ كۆماری‌ كوردستان، به‌ره‌نگاری‌ گوتاری‌ ناوه‌ندگه‌رایی‌ مه‌زنیخوازانه‌ی‌ پاشایه‌تی‌ بۆوه‌.
له‌ خه‌بات‌و به‌ره‌و پێشچوونی‌ هه‌ر بزووتنه‌وه‌یه‌ك هه‌ندێك فاكته‌ری‌ وه‌ك رێكخستن، رێبه‌ری‌، سه‌ركه‌وتنی‌ نیزامی‌ یان سیاسی‌، دابینكه‌ری‌ سه‌ركه‌وتنی‌ بزووتنه‌وه‌ن، به‌ڵام گرینگتر له‌هه‌موویان ، شه‌ڕی‌ نێوان گوتار یا هێژموونیه‌كانه‌ كه‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی‌ سه‌ركه‌وتنه‌‌و گه‌ر ره‌وتێكی‌ سیاسی‌ یان حیزبێكی‌ رێبه‌ری‌ شۆرشێك له‌ سه‌رخستنی‌ گوتاری‌ تایبه‌تی‌دا سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بێنێ‌، شكستی‌ كاتی‌ یان نه‌ره‌خسانی‌ ده‌ره‌تانی‌ كاتی‌ بۆ چالاكی‌ سیاسی‌ یان كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ناتوانێ‌ تووشی‌ نسكۆی‌ بكا‌و سه‌ركه‌وتنی‌ گوتار، مزگێنی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ یه‌كجاره‌كی‌ ده‌دا. به‌ درێژایی‌ ته‌مه‌نی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران، هه‌وڵی‌ داوه‌‌و له‌ پێناویشی‌دا نرخی‌ داوه‌ تاكوو گوتاری‌ دیاریكه‌ر‌و جیاوازیدانه‌ری‌ نێوان بزووتنه‌وه‌‌و ویستی‌ كورد له‌گه‌ڵ گوتاری‌ حاشاكه‌ر‌و توێنه‌ره‌وه‌ی‌ ناوه‌ند یان گوتاری‌ له‌ بیركه‌ری‌ كێشه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ـ دێموكراتیك بێنێته‌ ئاراوه‌‌و شه‌ڕی‌ مان‌ونه‌مان له‌و بیاڤه‌دا به‌ڕێوه‌ ببا.
به‌ هاتنه‌ سه‌ركاری‌ رێژیمی‌ خومه‌ینی‌، گوتاری‌ ئومه‌تی‌ واحیده‌ی‌ ئیسلامی‌ و ده‌سه‌ڵاتی‌ ئایینی‌ پاوانخواز، له‌ ناوه‌نده‌وه‌ هێرشی‌ كرده‌ سه‌ر هه‌مووشوێنه‌كانی‌ ئێران‌و له‌ په‌نای‌ ئه‌ویشدا گوتاری‌ به‌ لارێدا براوی‌ له‌ بیركه‌ری‌ بیری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و گوتاری‌ پاڵپشتی‌ دیكتاتۆری‌ ده‌یانویست بیاڤی‌ ئه‌ندێشه‌ له‌ ئێران دا قۆرخ بكه‌ن. حیزبی‌ دێموكرات له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌دا باسی‌ له‌وه‌ ده‌كرد كه‌:
ـ گه‌لانی‌ ئێران ده‌بێ‌ دیاری‌ كردنی‌ چاره‌نووسیان به‌ ده‌ستی‌ خۆیان بێ‌.
ـ مرۆڤ خاوه‌ن ئازادی‌‌و كه‌رامه‌ته‌‌و ده‌بێ‌ بپارێزرێ‌.
ـ سیستمی‌ سیاسی‌ ده‌بێ‌ دێموكراتیك بێ‌.
ـ ئایین، ده‌بێ‌ له‌ ده‌وڵه‌ت جیا بێ‌.
ـ دیالۆگ تاكه‌ رێگای‌ چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌كانه‌.
ئه‌م گوتاره‌ی‌ حیزبی‌ دێموكرات به‌ درێژایی‌ 30 ساڵ ته‌مه‌نی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌، له‌گه‌ڵ هژمونیی‌ رێژیم‌و گوتاری‌ ره‌وتی‌ سیاسی‌ دیكه‌ له‌ ئێران‌و كوردستان دا له‌ به‌ربه‌ره‌كانێ‌دا بووه‌‌و ده‌بینین كه‌ رۆژ به‌ رۆژ گوتاری‌ زاڵ له‌ ئێران‌و به‌ تایبه‌ت له‌ كوردستان ئه‌م به‌هاو ئه‌رزشانه‌یه‌ كه‌ حیزبی‌ دێموكرات خه‌باتی‌ بۆ كردوون.
زاڵبوونی‌ هێژمونیی‌ سیاسی‌ ـ هزریی‌، بانگه‌شه‌ بۆكراو له‌ لایه‌ن حیزبی‌ دێموكراته‌وه‌، خولقێنه‌ر‌و وه‌دیهێنه‌ری‌ زۆر رووداوی‌ سیاسی‌ بووه‌‌و له‌ داهاتووی‌ نیزیك‌و دووریشدا، ره‌وتی‌ رووداوه‌ سیاسی‌ ـ كۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌كان به‌ره‌و قووڵبوونه‌وه‌ی‌ هه‌رچی‌ زیاتری‌ ئه‌و گوتاره‌ بۆ نێو ناخی‌ كۆمه‌ڵگا ده‌چن. له‌ كاتێكدا كه‌ درۆ‌و خۆڵ له‌ چاوكردنه‌كانی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ زۆر لایه‌نی‌ سیاسی‌‌و كه‌سانی‌ له‌ ئێران دا به‌ لارێ‌دا برد‌و له‌ رووداوه‌كانی‌ ئه‌م ماوه‌یه‌ی‌ دوای‌ شانۆی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، زۆر كه‌س به‌ هیوای‌ ئه‌وه‌ بوون كه‌ مووسه‌وی‌ یان به‌ ناو ریفۆرمخوازان، ئازادی‌ به‌ دیاری‌ بۆ ئێران بێنن، كوردستان به‌ هه‌ڵوێستی‌ سیاسیی‌ مێژوویی‌ نیشانی‌ دا كه‌ گوتاری‌ ئیدئولۆژیكی‌ پاوانخوازی‌ ویلایه‌تی‌ فه‌قیهی‌ كه‌ حاشا له‌ جیاوازی‌یه‌كانی‌ نێو كۆمه‌ڵگای‌ ئێران‌و نه‌ته‌وه‌كانی‌ ئێران ده‌كا، به‌ ته‌واوی‌ قه‌ڵشاوه‌‌و گوتاری‌ دێموكراتیكی‌ سێكۆلاری‌ فێدراتیڤ، گوتاری‌ روو له‌ سه‌ركه‌وتنه‌.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:14 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

ئاگاداری:

لێره‌ خودا بوونی نی‌ یه‌!

 

02-06-1388

ئه‌م به‌رنامه‌یه‌، گێڕانه‌وه‌ی‌ كاره‌سات‌و داستانی‌ دڵته‌زێنی‌ كه‌سانێكه‌ كه‌ له‌ زمانی‌ خۆیانه‌وه‌، به‌سه‌رهات‌و چیرۆكی‌ دڵته‌زێن‌و راسته‌قینه‌ی‌ خۆێان له‌ زیندانه‌كانی كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێراندا ده‌گێڕنه‌وه‌، به‌ سه‌رهاتی‌ كه‌سانێك كه‌ بیره‌وه‌ریه‌كانیان تێكه‌ڵاوێكه‌ له‌ ئه‌شكه‌نجه‌، ده‌ست درێژی‌، هه‌تكی‌ حورمه‌ت‌و ... به‌ هۆی‌ ره‌فتاری‌ دژه‌ ئینسانی‌ كاربه‌ده‌ستان‌و سه‌ربازانی‌ بێ‌ ناو‌و نیشانی كۆماری ئیسلامی‌ ئێرانه‌وه‌ .

لێره‌ خودا بوونی‌ نی‌ یه‌!
گێڕانه‌وه‌ی‌ پیلانه‌ نگریسه‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامییه‌ دژ به‌ ئازادی‌، ئازادیخوازی‌ ‌و ئازادیخوازان
 

كاتی بڵاوكردنه‌وه‌:
شه‌وانی چوارشه‌ممه‌‌و پێنج شه‌ممه‌ (5و4/6/1388ی هه‌تاوی‌)
له‌ TISHK TV
چاوه‌ڕوان بن

 

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:14 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

له‌"قه‌وم"ه‌وه‌ به‌ره‌و به‌نه‌ته‌وه‌بوون گه‌ڕان به‌شوێن ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی دا

 به‌شی‌ دوازده‌هه‌م

 

31-05-1388

عه‌بدوڵڵا حیجاب
قه‌‌یران له‌‌ ممالك محروسه‌‌ قاجاریه‌‌
ئێران، به‌‌ ناوی ئێستای، یا و‌ڵاته‌‌ پارێزراوه‌‌كانی قاجاریه‌‌ (ممالك محروسه‌‌ قاجاریه‌‌) كه‌‌ له‌‌و سه‌‌رده‌‌مه‌‌دا ناوی فه‌‌رمی و‌ڵات بوو، له‌‌و‌ ئاریشه‌‌‌و گرفته‌‌ سیاسییانه‌‌ی كه‌‌ ئیمپراتۆری عوسمانی تێی‌ ‌كه‌‌وتبوو بێ‌به‌‌ش نه‌‌ماوه‌‌. له‌‌ ساڵانی كۆتایی سه‌‌ده‌‌ی نۆزده‌‌‌و سه‌‌ره‌‌تای سه‌‌ده‌‌ی بیسته‌‌م‌دا ده‌‌سه‌‌ڵاتی ده‌‌وڵه‌‌تی قاجاڕ ئه‌‌وه‌‌نده‌‌ لاواز ببوو كه‌‌ بێجگه‌‌ له‌‌ كۆشكی پاشایه‌‌تی، كۆنترۆڵی به‌‌ سه‌‌ر هیچ كارو بارێكی و‌ڵاتدا نه‌‌ما‌بوو. له‌‌ ئه‌رته‌شه‌‌وه‌‌ بگره‌‌ تا مه‌‌سه‌‌له‌‌ی هاوپه‌‌یمانێتی له‌‌گه‌‌ڵ هێزه‌‌ ده‌‌ره‌‌كییه‌‌كانی‌و ته‌‌نانه‌‌ت كۆنترۆڵی داهات‌و ده‌‌رچووی وڵاتیش، هه‌‌موو شتێك له‌‌ لایه‌‌ن هێزه‌‌ بیانییه‌‌كانه‌‌وه‌‌ به‌‌ڕێوه‌‌ ده‌‌چوو. به‌‌ تایبه‌‌ت له‌‌ میانه‌‌ی ساڵه‌‌كانی 1863 تا 1914دا به‌‌گشتی هه‌‌ر دوو ئیمپراتۆریی

خاوه‌‌ن نفووزی سه‌‌ر‌ده‌‌م واتا رووسیه‌‌و بریتانیا بوون كه‌‌ بڕیاره‌‌كانی پێوه‌‌ندیدار به‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی ژێرده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕیان ده‌‌دا‌و چاره‌‌نووسی ئه‌‌و وڵاته‌‌ی كه‌‌ دوایه‌‌ ناوی ئێرانی له‌‌ سه‌‌ر دانرا، دیاری ده‌‌كرد.

به‌‌ وته‌‌ی جان فووران1 هه‌‌موو بڕیاره‌‌ نێوخۆیی‌و ده‌‌ره‌كییه‌‌كانی ئیمپراتۆریی تورك‌زمانی قاجاڕ هه‌‌ر له‌‌ لایه‌‌ن كاربه‌‌ده‌‌ستانی سوپا‌و خاوه‌‌ن پیشه‌‌ به‌‌نفووزه‌‌كانی رووس‌و ئینگلیسه‌‌وه‌‌ ده‌‌دران. ته‌‌نانه‌‌ت ئه‌رته‌شی پرش‌و بڵاوی قاجاڕیش كه‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵات‌و توانایی‌یه‌‌كی ئه‌‌وتۆی نه‌‌بوو، هه‌‌ر له‌‌ ژێر فه‌‌رمانده‌‌ریی ئه‌‌فسه‌‌ره‌‌ ڕووسه‌‌كاندا بوو كه‌‌ پاش ساڵانی 1890 هێندێك مه‌‌شقی سه‌‌ربازییان پێ‌ بینی‌و سه‌‌رو سامانێكیان پێ‌ دا. به‌‌ بۆچوونی فووران ئه‌‌و ئه‌رته‌شه‌‌ هه‌‌ر به‌‌و ڕاده‌‌یه‌‌ كه‌‌ به‌‌ شای قاجاڕ وه‌‌فادار بوو، له‌‌ ژێر فه‌‌رمانی تزاری ڕووسیه‌‌شدا بوو‌و ناچار بوو به‌‌ویش وه‌‌فادار بێ‌. له‌‌ دروشمی ئه‌‌و سه‌‌رده‌‌مه‌‌ی ئه‌رته‌شی قاجاڕ، "یاشاسن تزار، ساخ ئۆلسۆن شاه‌‌" بژی تزار، ساخ بێ‌ شا ڕا ده‌‌رده‌‌كه‌‌وێ كه‌‌ شای قاجاڕ له‌‌ڕاستیدا وه‌‌ك میرێكی دامه‌‌زراو له‌‌ لایه‌‌ن تزاری رووسیه‌‌وه‌‌ كاری ده‌‌كرد. له‌‌و هه‌‌لومه‌‌رجه‌دا به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ریی و‌ڵات ئه‌‌وه‌‌نده‌‌ بێ توانا بوو كه‌‌ نه‌‌ ته‌‌نیا و‌ڵاتی بۆ ئیداره‌‌ نه‌‌ده‌‌كرا، به‌‌ڵكوو ته‌‌نانه‌‌ت توانایی ئه‌‌وه‌‌شی نه‌‌بوو پێش به‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی ده‌‌ره‌‌وه‌‌ی ناوه‌‌ندی ده‌‌سه‌‌ڵاتداری بگرێ‌ تا به‌‌ شێوه‌‌ی سه‌‌ربه‌‌خۆ له‌‌گه‌‌ڵ و‌ڵاتانی دیكه‌‌دا پێوه‌‌ندی دانه‌‌نێن.
نیشانه‌‌ی هه‌‌ره‌‌ به‌‌رچاوی شێوه‌‌ی ده‌‌سه‌‌ڵاتداری به‌‌ر له‌‌ قۆناخی به‌‌ نه‌‌ته‌‌وه‌‌بوون له‌‌ و‌ڵاتانی ئاسیایی‌دا، به‌‌ بۆچوونی نۆربوو2 ئه‌‌وه‌‌یه‌‌ كه‌‌ ناوه‌‌ندێكی ده‌‌سه‌‌ڵاتداریی به‌‌هێزیان نه‌‌بوو‌و له‌‌ بواری ئابووریشه‌‌وه‌‌ ئه‌‌وه‌‌نده‌‌ پرش‌و بڵاو بوون كه‌‌ نه‌‌ده‌‌كرا ئابوورییه‌‌كه‌‌یان له‌‌ چوارچێوه‌‌یه‌‌كی پێكه‌‌وه‌‌ گرێدراودا جێ‌ بگرێ‌. ئه‌‌و بۆچوونه‌‌، له‌‌ پێوه‌‌ندی له‌گه‌‌ڵ سیستمی ده‌‌سه‌‌ڵاتداری‌و ئابووری ده‌‌ورانی قاجاڕدا زۆر ڕاسته‌‌، چونكه‌‌ له‌‌و كاته‌‌دا هه‌‌‌ر گه‌‌لێك‌و ته‌‌نانه‌‌ت هه‌‌ر عه‌‌شیره‌‌یه‌‌ك به‌‌ شێوه‌‌ی سه‌‌ربه‌‌خۆ ده‌‌یتوانی هه‌‌ر وه‌‌كوو ده‌‌سه‌‌ڵاتدارانی قاجاڕ له‌‌گه‌‌ڵ‌ هه‌‌ر هێزێكی ده‌‌ره‌‌كی كه‌‌ داوای هاوپه‌‌یمانێتی لـێ‌ بكردایه‌‌، په‌‌یمان ببه‌‌ستێ‌3. له‌‌و هه‌‌لومه‌‌رجه‌‌دا سه‌‌رۆك هۆزه‌‌ كورده‌‌كانیش وه‌‌كوو باقیی پێكهاته‌‌كانی هه‌‌رێمه‌‌ پارێزراوه‌‌كانی قاجاڕ، له‌‌ لایه‌‌كه‌‌وه‌‌ له‌گه‌‌ڵ رووسه‌‌كان‌و له‌‌ لای دیكه‌‌شه‌‌وه‌‌ له‌گه‌‌ڵ ئینگلیسییه‌‌كان له‌‌ پێوه‌‌ندیدا بوون‌و زۆر جاریش هاوپه‌‌یمانێتیان دروست ده‌‌كرد.
له‌‌ سه‌‌ره‌‌تای سه‌‌ده‌‌ی بیسته‌‌مدا، پێوه‌‌ندیی هه‌‌رێمه‌‌كانی كوردستان له‌گه‌‌ڵ ده‌‌وڵه‌‌تی قاجاڕ به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك لاواز ببوو كه‌‌ بۆ دانی باج‌و خه‌‌راجی ساڵانه‌‌ش جاری وابوو كه‌‌ سه‌‌رۆك عه‌‌شیره‌‌ كورده‌‌كان وه‌‌ڵامی شای قاجاڕیان نه‌‌ده‌‌داوه‌‌ به‌‌ بێ‌ ئه‌‌وه‌‌ی كه‌‌ باكێكیان له‌‌ دژكرده‌‌وه‌‌ی قاجاڕییه‌‌كان هه‌‌بێ‌. زۆربه‌‌ی كورده‌‌كان ته‌‌نانه‌‌ت له‌‌ بواری دینیشه‌‌وه‌‌، پێوه‌‌ندییه‌‌كیان به‌‌ ناوه‌‌نده‌‌ به‌‌هێزه‌‌ دینییه‌‌كانی ئایینی شیعه‌‌وه‌‌ نه‌‌بوو كه‌‌ وه‌‌ك ئایینی ده‌‌سه‌‌ڵاتداران كاریگه‌‌ریی زۆری له‌‌ سه‌‌ر سیاسه‌‌ت‌و به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌رایه‌‌تیی په‌‌رسیا هه‌‌بوو‌و له‌‌ ئێرانی ئێستاشدا بنه‌‌مای ئه‌‌سڵی ده‌‌سه‌‌ڵاته‌‌. له‌‌و هه‌‌لومه‌‌رجه‌دا دیاره‌‌ كه‌‌ ناسنامه‌‌ی هه‌‌رێمی، عه‌‌شایری‌و ته‌‌نانه‌‌ت بنه‌‌ماڵه‌‌ییش له‌‌ سه‌‌رووی هه‌‌موو ناسنامه‌‌یه‌‌كی دیكه‌‌وه‌‌ ده‌‌بێ‌.
له‌‌ بواری ئابووری، پیشه‌‌سازی‌و سیستمی په‌‌روه‌‌رده‌‌ی هاوچه‌‌رخیشه‌‌وه‌‌ هه‌‌رێمه‌‌ پارێزراوه‌‌كانی قاجاڕ زۆر له‌‌ ئیمپراتۆریی عوسمانی لاوازتر بوون. به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك كه‌‌ تا سه‌‌ره‌‌تای سه‌‌ده‌‌ی بیسته‌‌م، نیشانه‌‌یه‌‌ك له‌‌ هه‌‌وڵدان بۆ دروستكردنی ناسنامه‌‌ی نوێ‌ له‌‌و هه‌‌رێمه‌‌دا وه‌‌ده‌‌ر نه‌‌كه‌‌وت.
بزووتنه‌‌وه‌‌ی چاكسازی‌و شۆڕشی پاشایه‌‌تی ده‌‌ستووری
یه‌‌كه‌‌م هه‌‌نگاوی چاكسازی له‌‌ زه‌‌مانی قاجاڕه‌‌كاندا، ده‌‌گه‌‌ڕێته‌‌وه‌ بۆ‌ سه‌‌رده‌‌می سه‌‌رۆك وه‌‌زیری ئه‌‌میر كه‌‌بیر له‌‌ نێوان ساڵه‌‌كانی 1848 تا 1851ی زاینی. ئه‌‌میر كه‌‌بیر كه‌‌ به‌‌ بابی مۆدێڕنیزه‌‌كردنی ئێران ده‌‌ناسرێ‌، لایه‌‌نگری پێوه‌‌ندی له‌‌گه‌‌ڵ رووسیه‌‌‌و و‌ڵاتانی ئورووپایی بوو‌و له‌‌ سه‌‌فه‌‌ره‌‌كانیدا بۆ ده‌‌ره‌‌وه‌‌ی وڵات، وه‌‌دوای پێ‌‌و شوێنی نوێترین پێشكه‌‌وتنی تێكنۆلۆژی‌و ئابووری ده‌‌كه‌‌وت تا له‌‌گه‌‌ڵ خۆی بۆ و‌ڵاتی بگوێزێته‌‌وه‌‌. به‌‌ڵام سه‌‌ره‌‌ڕای ئه‌‌وه‌‌ی كه‌‌ له‌‌ ئاكامی هه‌‌وڵه‌‌كانی ئه‌‌میر كه‌‌بیردا چه‌‌ند قوتابخانه‌‌یه‌‌ك به‌‌ شێوه‌‌ی نوێ‌‌و به‌‌ مۆدێلی قوتابخانه‌‌ رووسیه‌‌كان دامه‌‌زران، پیشه‌‌سازیی چاپ هاته‌‌ و‌ڵاته‌‌وه‌‌، چه‌‌ند كارگه‌‌یه‌‌كی پیشه‌‌سازی دامه‌‌زران، هێزه‌‌ چه‌‌كداره‌‌كان ڕێك خرانه‌‌وه‌‌‌و یه‌‌كه‌‌م رۆژنامه‌‌كانی و‌ڵات بڵاو كرانه‌‌وه‌‌، به‌‌ڵام شای قاجاڕ نه‌‌یتوانی ده‌‌سه‌‌ڵاتێكی به‌هێزی ناوه‌‌ندی دابمه‌‌زرێنێ‌. ته‌‌نانه‌‌ت نه‌‌توانرا سیستمی داته‌‌پیوی ده‌‌سه‌‌ڵاتداری ئه‌‌وه‌‌نده‌‌ زیندوو بكرێته‌‌وه‌‌ كه‌‌ به‌‌ دوور له‌‌ ده‌‌ستووری هێزه‌‌ بیانییه‌‌كان بتوانێ‌ له‌‌ سه‌‌ر پێی خۆی ڕاوه‌‌ستێ‌. هه‌‌وڵی مۆدێڕن كردنه‌‌وه‌‌ی و‌ڵات ته‌‌نیا له‌‌ پایته‌‌خت‌و له‌‌ ده‌‌وروبه‌‌ری كۆشكی پاشایه‌‌تیدا به‌‌رته‌‌سك مایه‌‌وه‌‌‌و ته‌‌نیا كاریگه‌‌رییه‌‌كی به‌‌ ده‌‌گمه‌‌نی له‌‌ سه‌‌ر چه‌‌ند شاری گه‌‌وره‌‌ی وه‌‌كوو ته‌‌ورێز‌و ئیسفه‌هان دانا.
دواتر له‌‌ ساڵانی 1870 به‌‌ دواوه‌‌‌و به‌‌ هاتنه‌‌ سه‌‌ركاری موشیرولده‌وله‌‌، دوباره‌‌ هه‌‌وڵ درا ڕه‌‌وتێكی نوێی چاكسازی له‌‌ ئیمپراتۆریی قاجاڕدا ده‌‌ست پێ‌ بكرێ‌. به‌‌ ده‌‌ستووری موشیرولده‌وله‌‌، ده‌‌رگای بازاڕه‌‌كانی و‌ڵات بۆ سه‌‌رمایه‌‌ی بیانی كرایه‌‌وه‌‌. به‌‌ڵام ئه‌‌و هه‌‌نگاوه‌‌ش‌ له‌‌ جیاتی ئه‌‌وه‌‌ی كه‌‌ یارمه‌‌تی به‌‌ گه‌‌شه‌‌كردنی ئابووریی و‌ڵات بكا، به‌‌ یه‌‌كجاری ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕی خسته‌‌ ژێر نفووز‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتی بیانییه‌‌وه‌‌، به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك كه‌‌ له‌‌ ساڵی 1871ه‌‌وه‌‌ ئیدی بڕیارده‌‌ری راسته‌‌قینه‌‌ له‌‌ ده‌‌رباری قاجاڕدا ته‌‌نیا ئینگلیس‌و رووسه‌‌كان بوون. ئه‌‌و ره‌‌وته‌‌ تا ساڵانی 1905 به‌‌رده‌‌وام بوو‌و له‌‌و كاته‌‌وه‌‌ تا ساڵی 1911 بۆ یه‌‌كه‌‌م جار بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی سیاسی به‌‌ بیرۆكه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی‌یه‌‌وه‌‌ له‌‌ و‌ڵاتی قاجاڕدا سه‌‌ری هه‌‌ڵ‌داوه‌‌‌و داخوازی چاكسازی‌و گۆڕانكاری له‌‌ خواره‌‌وه‌‌ هێنایه‌‌ گۆڕێ‌.
بزووتنه‌‌وه‌‌ی گۆڕانخواز له‌‌ ئیمپراتۆریی قاجاڕدا، یه‌‌كه‌‌م جار له‌‌ لایه‌‌ن پێشه‌‌وا ئایینییه‌‌كانی شیعه‌‌وه‌‌‌و به‌‌ مه‌‌به‌‌ستی ده‌‌ربڕینی دژایه‌‌تی له‌‌گه‌‌ڵ ده‌‌ستێوه‌‌ردانی بیانی له‌‌ كاروباری نێوخۆیی موسوڵمانه‌‌كاندا وه‌‌ڕێ خرا4. به‌‌ڵام ورده‌‌ ورده‌‌ كه‌‌وته‌‌ ژێر كاریگه‌‌ریی ئه‌‌و بیرۆكه‌‌ سیاسییه‌‌ی كه‌‌ له‌‌ باكووره‌‌وه‌‌‌و له‌‌ رێگای قه‌‌فقاز‌و باكۆه‌‌وه‌‌ به‌‌ره‌‌و ته‌‌ورێز‌و دواتر تاران هات. ساڵی 1905 له‌‌ درێژه‌‌ی ڕه‌‌وتی دژایه‌‌تیی ڕێبه‌‌رانی ئایینی له‌‌گه‌‌ڵ نفووزی بیانییه‌‌كان‌و به‌‌ به‌‌شداریی كۆمه‌‌ڵێك ڕووناكبیری تازه‌‌ پێگه‌‌یشتوو‌و بازاڕییه‌‌كان بزووتنه‌‌وه‌‌یه‌‌كی به‌هێزی سیاسی وه‌‌ڕێ خرایه‌‌وه‌‌ كه‌‌ له‌‌ ماوه‌‌یه‌‌كی كورتدا بوو به‌‌ هێزێكی خاوه‌‌ن نفووزی گۆڕان‌و شۆڕشی پاشایه‌‌تی ده‌‌ستووری له‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕدا به‌‌ سه‌‌ركه‌‌وتن گه‌‌یاند. مه‌‌به‌‌ستی ڕێبه‌‌رانی شۆڕشی مه‌‌شرووتییه‌‌ت چالاك كردنی ده‌‌سه‌‌ڵاتی ئیداری، دامه‌‌زراندنی ده‌‌وڵه‌‌تێكی ناوه‌‌ندی، سنوورداركردنی ده‌‌سه‌‌ڵاتی زۆردارانه‌‌ی شا‌و دامه‌‌زراندنی سیستمی پاشایه‌‌تی ده‌‌ستووری بوو.
له‌‌ ئه‌‌نجامی ئه‌‌و شۆڕشه‌‌دا ساڵی 1906 یه‌‌كه‌‌م یاسای بنه‌‌ڕه‌‌تیی و‌ڵات نووسرا‌و له‌‌ لایه‌‌ن شای قاجاڕه‌‌وه‌‌ په‌‌سند كرا. هه‌‌ر له‌‌و ساڵه‌‌شدا یه‌‌كه‌‌م پارلمانی‌ و‌ڵات كۆ بووه‌‌وه‌‌. به‌‌ڵام به‌‌ پێچه‌‌وانه‌‌ی پارلمانی عوسمانی كه‌‌ له‌‌ هه‌‌موو پێكهاته‌‌كانی و‌ڵات پێك هاتبوو، پارلمانی قاجاڕ ته‌‌نیا به‌‌ به‌‌شداریی نوێنه‌‌رانی تاران كۆ بووه‌‌وه‌‌. كه‌‌چی هه‌‌ر ئه‌‌و هه‌‌نگاوه‌‌ نیوه‌‌ چڵه‌‌ش، سه‌‌ری نه‌‌گرت‌و له‌‌ ماوه‌‌یه‌‌كی كورتدا له‌‌ لایه‌‌ن شای قاجاڕ‌و سه‌‌روه‌‌رانی رووسی شاوه‌‌ سه‌‌ركوت كرا. ناوی پارلمان‌و یاسای بنه‌‌ڕه‌‌تیی و‌ڵات ته‌‌نیا له‌‌ سه‌‌ر كاغه‌‌ز مایه‌‌وه‌‌و‌ پاشایه‌‌تیی بێ‌ قه‌‌ید‌و مه‌‌رج دووباره‌‌ حاكم كرایه‌‌وه‌‌. له‌‌ ڕاستیدا نه‌‌ شۆڕش سه‌‌ری گرت‌و نه‌‌ شا توانیی ده‌‌سه‌‌ڵاتی بێ‌ ئه‌‌ملا‌و ئه‌ولای دابمه‌‌زرێنته‌‌وه‌‌. دووباره‌‌ بشێوی هه‌‌موو و‌ڵاتی داگرته‌‌وه‌‌‌و ئه‌‌و جار ده‌‌سه‌‌ڵاتی گشتی هه‌‌موو باكووری هه‌‌رێمه‌‌كانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ، به‌‌ تارانی پێته‌‌ختیشه‌‌وه‌‌، كه‌‌وته‌‌ ده‌‌ستی رووسه‌‌كان‌و لای خوارووی وڵاتیش كه‌‌وته‌‌ ژێر نفووزی ئینگلیسییه‌‌كان.
به‌‌ڵام ره‌‌وتی چاكسازی‌و گۆڕانكاری بیرۆكه‌‌ی شكڵ‌پێدانی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یه‌‌كی نوێی ئێرانی هێنایه‌‌ گۆڕێ‌، تێگه‌هی سه‌‌روه‌‌ری نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی‌5 بۆ یه‌‌كه‌‌م جار خسته‌‌ ڕۆژه‌‌ڤی پێشه‌‌نگه‌‌كانی كۆمه‌‌ڵگاوه‌‌‌و زه‌‌مینه‌‌ی دروستبوونی ناسنامه‌‌یه‌‌كی نوێی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی خۆش كرد.
هاوكات له‌‌گه‌‌ڵ شكڵ‌گرتنی ناوه‌‌ندێكی سیاسی له‌‌ پێته‌‌ختی وڵاته‌‌ پارێزراوه‌‌كانی قاجاڕ، وه‌‌زعی نێونه‌‌ته‌‌وه‌‌یی به‌‌ره‌‌و گۆڕانێكی خێرا ده‌‌چوو. كۆنترۆلی رووسه‌‌كان به‌‌ سه‌‌ر وڵاتدا به‌‌ دڵی بریتانیایی‌یه‌‌كان نه‌‌بوو‌و هه‌‌ر له‌‌ سه‌‌ره‌‌تای ساڵانی ده‌‌ستپێكی سه‌‌ده‌‌ی بیسته‌‌مه‌‌وه‌‌ كێشه‌‌ی نێوان دوو زلهێز له‌‌ سه‌‌ر و‌ڵاتانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ كاریگه‌‌ریی ڕاسته‌‌وخۆی له‌‌ سه‌‌ر چاره‌‌نووسی هه‌‌موو هه‌‌رێم دانا. بریتانیاییه‌‌كان چاویان بڕیبووه‌‌ ناوچه‌‌ی پڕبه‌‌رهه‌‌می كه‌‌نداوی فارس‌و باشووری ئێران‌و له‌‌ ڕێگای ده‌‌ست به‌‌سه‌‌رداگرتنی هه‌‌رێمه‌‌كانی ده‌‌وروبه‌‌ری كه‌‌نداوه‌‌وه‌‌، ده‌‌یانه‌‌ویست به‌‌رژه‌‌وه‌‌ندییه‌‌ ئابووری، له‌‌شكری‌و سیاسییه‌‌كانیان بپارێزن. ئه‌‌وه‌‌ش له‌‌ لایه‌‌ن رووسه‌‌كانه‌‌وه‌‌ ته‌‌حه‌‌ممول نه‌‌ده‌‌كرا. هاوكات له‌‌گه‌‌ڵ ئه‌‌و ڕكه‌‌به‌‌رایه‌‌تییه‌‌، زلهێزی دیكه‌‌ی ئورووپا، واته‌ ئاڵمان له‌‌ بیری دامه‌‌زراندنی ڕایه‌‌ڵكه‌‌یه‌‌كی هاوپه‌‌یمانی له‌‌ ناوچه‌‌دا بوو. به‌‌ڵام به‌‌ر له‌‌وه‌‌ی ئاڵمان جێ‌ پێیه‌‌كی به‌‌هێز‌و جێ‌ متمانه‌‌ بكاته‌‌وه‌‌، رووس‌و ئینگلیسییه‌‌كان، گۆی پێشبركێی هاوپه‌‌یمانه‌‌تیه‌‌كانیان برده‌‌وه‌‌.

1- Foran, John (1994): Fragile Resistance. Social Transformation in Iran From 1500 to the Revolution.
2- Norbu, Dawa (1992): Culture and the Politics of Third World Nationalism. Routledge, London & New York.
3ـ جان فووران، سه‌‌رچاوه‌‌ی پێشوو
4ـ هه‌‌مان سه‌‌رچاوه‌‌
5- Vali, Abbas (1994): The Genesis and Structure of Kurdish Nationalism in Iran. University of Wales, Swansea UK, November 1994.
رۆژنامه‌ی‌ كودرستان ـ ژماره‌ 515

  نوشته شده در  88/06/03ساعت 6:8 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

زیاتر له‌ 7 هه‌زار تووشبوو به‌ ئیدز له‌ ئێراندا 25 تا 34 ساڵه‌ن

 

28-05-1388

كوردستان میدیا: به‌پێی‌ راپۆرتی‌ رۆژنامه‌ی‌ "ئه‌برار"، به‌ وته‌ی‌ عه‌بباس سداقه‌ت، سه‌رۆكی‌ ئیداره‌ی‌ ئیدزی‌ وه‌زاره‌تی‌ بێهداشت، 75 له‌سه‌د له‌ 19هه‌زارو 774 كه‌س تووشبوو به‌ ویرووسی‌ ئیدز(HIV) كه‌ له‌ وڵاتدا ناسراون (به‌پێی‌ دوایین ئاماری‌ راگه‌یاندراوی‌ سه‌ره‌تای‌ مانگی‌ پووشپه‌ڕی‌ ئه‌مساڵ‌) له‌ نێوان 20 تا 49 ساڵه‌ن كه‌ نێوه‌ی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ له‌ته‌مه‌نی‌ نێوان 25 تا 34 ساڵه‌ن.
ناوبراو وێڕای‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ی‌كه‌ تووشبوون به‌ ویرووسی‌ ئیدز له‌ جیهاندا به‌پێی‌ مه‌زه‌نده‌كان له‌ ساڵی‌ 1990ه‌وه‌ تا 2005ی‌ زایینی‌ چوار به‌رابه‌ر بووه‌ وتی‌، به‌پێی‌ دوایین ئاماره‌كان تا كۆتایی‌ ساڵی‌ 2007، 33 میلیۆن‌و 200 هه‌زار تووشبوو به‌ ئیدز له‌ جیهاندا بوونی‌ هه‌بووه‌ كه‌ له‌و ژماره‌یه‌، 30 میلیۆن‌و 800 هه‌زار كه‌س، كه‌سانی‌ پێگه‌یشتوو(باڵغ)و 15 میلیۆن‌و 400 هه‌زار كه‌س، ژنن. به‌پێی‌ ئاماره‌كان تا سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ 21، وڵاتانی‌ چین‌و هێند به‌ریز به‌ 500 هه‌زارو 3 میلیۆن‌و 700 هه‌زار تووشبوو به‌ ویرووسی‌ ئیدز له‌ پله‌كانی‌ یه‌كه‌م دان.
عه‌بباس سداقه‌ت هه‌روه‌ها رایگه‌یاند، وڵاتانی‌ ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناڤین له‌ بواری‌ راده‌ی‌ تووشبوون به‌ ئیدز به‌ سێ‌ به‌شی‌ "تووشبوونی‌ ژێر یه‌ك له‌سه‌د"، "تووشبوونی‌ یه‌ك تا پێنج له‌ سه‌د"و"تووشبوونی‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ پێنج له‌ سه‌د"دابه‌ش كراون‌و ئێران له‌ بواری‌ ژماره‌ی‌ تووشبووان له‌ نێوان به‌كارهێنه‌رانی‌ مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان، له‌ به‌شی‌ نێوه‌نجی‌‌و ناوه‌ندی دایه‌.
ناوبراو هه‌روه‌ها به‌ ئاماژه‌ به‌ دوایین ئاماری‌ تووشبووان به‌ ویرووسی‌ ئیدز له‌ ئێراندا رایگه‌یاند، له‌ 19 هه‌زارو 774 تووشبوو به‌ ئیدز، یه‌ك هه‌زارو 975 كه‌سیان كه‌وتوونه‌ته‌ حاڵه‌تی‌ نه‌خۆشییه‌وه‌و 3 هه‌زارو 315 كه‌سیش گیانیان له‌دست داوه‌. پێشبینی‌ ده‌كرێت تا كۆتایی‌ ساڵی‌ 2009، 83 هه‌زار نه‌خۆشی‌ نه‌ناسراوی‌ تووشبوو به‌ ویرووسی‌ ئیدز له‌ وڵاتدا هه‌بێت.

  نوشته شده در  88/05/29ساعت 10:16 قبل از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

په‌یامی‌ سكرتێری‌ گشتیی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران

به‌بۆنه‌ی‌ 64ـه‌مین ساڵڕۆژی‌ دامه‌زرانی‌ حیزبه‌وه‌

 

25 -05-1388

هاونیشتمانانی‌ تێكۆشه‌ر!
خوشك‌و برایانی‌ به‌ڕێز!

ئه‌مڕۆ 25ی‌ گه‌لاوێژی‌ ساڵی‌ 1388ی‌ هه‌تاوی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان، حیزبی‌ كۆمار، پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د، دوكتور قاسملوو، دوكتور سه‌عید‌و هه‌زاران شه‌هیدی‌ رێگای‌ رزگاریی‌ گه‌له‌كه‌مان، حیزبی‌ ده‌یان هه‌زار ئه‌ندام‌و لایه‌نگر‌و به‌گشتی‌ حیزبی‌ گه‌لی‌ كورد له‌ كوردستانی‌ ئێراندا 64مین مۆمی‌ ته‌مه‌نی‌ خۆی‌ داده‌گیرسێنێ‌.
به‌م بۆنه‌ پیرۆزه‌وه‌ له‌ لایه‌ن خۆم‌و رێبه‌رایه‌تی‌ حیزبه‌ تێكۆشه‌ره‌كه‌مان گه‌رمترین پیرۆزبایی‌ له‌ سه‌رجه‌م گه‌لی‌ كورد، له‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ سه‌ربه‌رزی‌ شه‌هیدانی‌ ئه‌م رێبازه‌، له‌ كادره‌كان، پێشمه‌رگه‌كان، ئه‌ندامان‌و لایه‌نگرانی‌ حیزبی‌ دێموكرات ده‌كه‌م، هه‌موو ئه‌و خۆشه‌ویستانه‌ی‌ له‌ درێژایی‌ ئه‌و ده‌یان ساڵه‌دا یار‌و یاوه‌ری‌ حیزبه‌كه‌یان بوون، له‌ رۆژه‌ سه‌خته‌كاندا پشتیان گرت، له‌ ره‌شه‌بای‌ دوژمنه‌ ره‌نگا‌وڕه‌نگه‌كان پاراستیان، له‌ نسكۆكاندا هیوایان پێ‌ به‌خشی‌‌و له‌ سه‌ركه‌وتنه‌كاندا شه‌ریكی‌ شادی‌‌و خۆشی‌یه‌كانیان بوون.
خۆشه‌ویستان!

دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموكرات ده‌سپێكی‌ خه‌باتێكی‌ نوێ‌ له‌ ره‌وتی‌ خه‌باتی‌ ئازادیخوازانه‌ی‌ گه‌لی‌ كورد بوو. ساڵی‌ دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ دامه‌زرانی‌ كۆماری‌ كوردستان له‌ به‌شێك له‌ خاكی‌ كوردستانی‌ ئێراندا به‌ هۆی‌ حیزب‌و به‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ پێشه‌وای‌ نه‌مر قازی محه‌ممه‌د سكرتێری‌ گشتیی‌ ئه‌وكاتی‌ حیزبی‌ دێموكرات. كۆماری‌ كوردستان یه‌كه‌م ده‌سه‌ڵاتداریی‌ كورد بوو كه‌ به‌ ئوسلوبێكی‌ سه‌رده‌میانه‌ بنیاد نرا‌و خاوه‌نی‌ قانوونمه‌ندی‌‌و دام‌وده‌زگای‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ نوێی‌ كوردی‌ بوو. ئه‌م كۆماره‌ ته‌مه‌نی‌ كه‌م بوو، به‌ڵام زۆر ئه‌زموونی‌ به‌نرخی‌ بۆ گه‌له‌كه‌مان خوڵقاند. به‌ دوای‌ رووخانی‌ ئه‌و كۆماره‌دا، ته‌واوی‌ ته‌مه‌نی‌ حیزبی‌ دێموكرات له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تا ئیمڕۆ مێژووی‌یه‌كی‌ دژوار‌و خوێناوی‌‌و سه‌رتاپا به‌رخۆدان بووه‌ له‌ دژی‌ رێژیمه‌ دیكتاتوره‌كانی‌ پاشایه‌تی‌‌و كۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ دێموكراسی‌‌و مافی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ بۆ گه‌لی‌ كورد. حیزبێك كه‌ له‌ ته‌واوی‌ ئه‌و ماوه‌یه‌دا له‌ ژێر هێرش‌و پیلانی‌ دوو ده‌وڵه‌تی‌ به‌هێز‌و نه‌یاران‌و ناحه‌زانی‌ ره‌نگاوڕه‌نگی‌ ناوخۆیی‌‌و لاوه‌كی‌دا بووه‌.
ره‌نگه‌ گرنگترین‌و تاڵترینی‌ ئه‌و پیلانانه‌ ئیعدامی‌ یه‌كه‌مین سكرتێری‌ گشتی‌ پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د‌و كۆمه‌ڵێكی‌ دیكه‌ له‌ ئه‌ندامانی‌ رێبه‌ری‌ حیزب‌و كۆمار له‌و كاته‌دا، نه‌كسه‌یه‌كی‌ نێریك به‌ ده‌ ساڵ به‌ سه‌ر تێكۆشانی‌ حیزب دوای‌ ئه‌و رووداوه‌، به‌ دوای‌ ئه‌ودا تیرۆری‌ دوو سكرتێری‌ لێ‌وه‌شاوه‌‌و به‌ توانا دوكتور قاسملوو ‌و دوكتور سه‌عید‌و ئه‌و ئینشعابانه‌ بوون كه‌ له‌و ماوه‌دا‌و له‌ كاته‌ هه‌ستیاره‌كاندا رووبه‌ڕووی‌ حیزب بوونه‌وه‌.
له‌ مێژووی‌ جولاَنه‌وه‌ی‌ دووسه‌د ساڵه‌ی‌ كورددا كه‌م نین ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ی‌ كه‌ به‌ شه‌هید بوونی‌ رێبه‌رێك یان شكان له‌ به‌ره‌یه‌كی‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ دۆژمندا به‌ گشتی‌ تووشی‌ شكان هاتوون. مێژووی‌ هاوچه‌رخیش پڕه‌ له‌و حیزبانه‌ی‌ كه‌ له‌ ئێران‌و كوردستانی‌ ئێراندا پێكهاتوون‌و دوای‌ ماوه‌یه‌ك تێداچوون یان به‌ ته‌واوی‌ له‌ بیر خه‌ڵك چوونه‌ته‌وه‌‌و كاریگه‌ری‌یه‌كی‌ ئه‌وتۆیان به‌سه‌ر خه‌ڵكی‌ وڵاته‌كه‌مانه‌وه‌ نه‌ماوه‌.
به‌ڵام حیزبی‌ دێموكرات دوای‌ ئه‌و مێژووه‌ سه‌خته‌ ئێستاش خۆشه‌ویستترین‌و جێ‌متمانه‌ترین حیزب له‌ كوردستانی‌ ئێراندایه‌، له‌ كۆڕ‌و كۆمه‌ڵی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌‌و ناوچه‌یی‌دا چێهره‌یه‌كی‌ دیاره‌‌و له‌ ئێرانیشدا دۆست‌و دۆژمنانی‌ حیسابی‌ بۆ ده‌كه‌ن.
هۆكاری‌ ئه‌م مه‌وقعیه‌ته‌ سیاسی‌یه‌ی‌ كه‌ حیزب تێیدایه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زۆر تایبه‌تمه‌ندی‌ به‌رز كه‌ من لێره‌دا ته‌نیا ئیشاره‌ به‌ هۆكارێكی‌ گرنگ ده‌كه‌م، ئه‌ویش سه‌رده‌میانه‌ بوونی‌ ئه‌و حیزبه‌یه‌.
سه‌رده‌می‌ بوون به‌و واتایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر حیزبی‌ دێموكرات 64 ساڵ له‌وه‌ پێش له‌ واقیعێكی‌ سیاسی‌‌و جوغرافیایی‌ تایبه‌ت پێكهات به‌ مه‌به‌ستی‌ دابینكردنی‌ مافی‌ چاره‌نووسی‌ گه‌لی‌ كورد له‌ كوردستانی‌ ئێران وه‌ك ستراتیژی‌یه‌كی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و، دێموكراسی‌ وه‌ك به‌هێزترین ده‌سته‌به‌ری‌ ئه‌و مافه‌، له‌ تاكتیكه‌كانی‌ خۆی‌ له‌ راستای‌ گه‌یشتن به‌و ستراتیژی‌یه‌دا به‌ پێی‌ ئاڵوگۆڕه‌كانی‌ سه‌رده‌م‌و كۆمه‌ڵگا نه‌رمی‌ نواندوه‌‌و له‌ چوارچێوه‌ی‌ هیچ ئیدئولوژی‌یه‌كدا قه‌تیس‌و چه‌ق به‌ستوو نه‌ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵه‌ی‌ (ژ ـ ك) وه‌ك حیزبێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ته‌سكبین به‌ردی‌ بناغه‌ی‌ حیزبی‌ دێموكرات پێكدێنێ‌، به‌ دوای‌ ئه‌و ئاڵوگۆڕه‌ سیاسی‌یانه‌ی‌ كه‌ 3 ساڵ دواتر له‌ ناوچه‌دا دێته‌ كایه‌وه‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ له‌سه‌ر بینا ده‌كرێ‌ كه‌ حیزبێكی‌ دێموكرات به‌ سیاسه‌ت‌و به‌رنامه‌ی‌ كراوه‌‌و، هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ سیاسه‌تێك كه‌ له‌و ساڵانه‌دا سیاسه‌تی‌ جیهانی‌‌و ناوچه‌یی‌ بووه‌. به‌ تێپه‌ڕ بوونی‌ زه‌مان‌و لێكدانه‌وه‌ی‌ ورد له‌ سه‌ر بارودۆخه‌كه‌ ناوی‌ حیزب ده‌بێ‌ به‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران، دروشمه‌ ستراتیژی‌یه‌كانی‌ ده‌گۆڕێن به‌ "دێموكراسی‌ بۆ ئێران‌و خودموختاری‌ بۆ كوردستان" دواتر " بنیادنانی‌ سیستمێكی‌ دێموكراتێكی‌ فیدراڵی‌ له‌ ئێران‌و دابینكردنی‌ مافی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد له‌ كوردستانی‌ ئێراندا".
له‌ راستای‌ ئه‌و ئاڵوگۆڕانه‌ له‌ دروشمه‌ ستراتیژی‌یه‌كاندا‌و هه‌ل‌ومه‌جی‌ داسه‌پاو به‌ سه‌ر تێكۆشانی‌ حیزبدا رێكخسته‌نه‌كان‌و ئه‌و قانوونمه‌ندی‌یانه‌ كه‌ رێكخستنه‌كانی‌ له‌سه‌ر بنیاد نراون له‌ ئاڵوگۆڕی‌ خێرادا بوون. به‌م چه‌شنه‌ سه‌ره‌ڕای‌ به‌رته‌سكبوونی‌ مه‌یدانی‌ خه‌باتی‌ حیزب به‌ هۆی‌ نایاسایی‌ بوونی‌ له‌ سه‌رده‌می‌ رێژیمه‌كانی‌ پاشایه‌تی‌‌و كۆماری‌ ئیسلامی‌دا، حیزب توانی‌ له‌و مه‌یدانه‌ به‌رته‌سكانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ شیاو كه‌ڵك وه‌رگرێ‌‌و له‌ خه‌بات‌و به‌رخۆداندا به‌رده‌وام بێ. ئاكامی‌ ئه‌م كاره‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ خه‌باتی‌ نهێنی‌ له‌ سه‌رده‌می‌ پاشایه‌تی‌‌و دوای‌ ئه‌وه‌ بۆ ماوه‌یه‌ك خه‌باتی‌ ئاشكرا دوای‌ رووخانی‌ ئه‌و رێژیمه‌ له‌ شێوه‌ی‌ رێكخستن، چه‌كداری‌‌و ته‌نانه‌ت ئیداره‌ی‌ به‌شێكی‌ به‌رین له‌ كوردستان‌و، دوای‌ ئه‌وه‌ درێژه‌ی‌ دووباره‌ی‌ خه‌باتی‌ نهێنی‌، دیپلۆماسی‌‌و راگه‌یاندن له‌ سه‌رده‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌دا به‌ سه‌ربڵیندی‌‌و شانازی‌یه‌وه‌ كراوه‌‌و ده‌كرێ‌.
له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئه‌و ئاڵوگۆڕانه‌دا، ئاڵوگۆڕی‌ ده‌سه‌ڵات به‌ شێوه‌یه‌كی‌ دێموكراتیك‌و قانوونمه‌ند یه‌كێك له‌ بنه‌ماكانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ رێبه‌رایه‌تی‌ حیزب له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ بووه‌. له‌ ماوه‌ی‌ 64 ساڵی‌ رابڕدوودا حیزبه‌كه‌مان 14 كۆنگره‌ی‌ پێكهێناوه‌، گرنگترین ئه‌ركی‌ كۆنگره‌كان به‌ پێی‌ پێڕه‌وی‌ نێوخۆ بریتی‌یه‌ له‌:
ـ راپۆڕتی‌ كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ بۆ كۆنگره‌ تاوتۆی‌ ده‌كا‌و بڕیاری‌ له‌سه‌ر ده‌دا.
ـ رێبازی‌ گشتی‌‌و سیاسه‌ته‌ ستراتیژی‌یه‌كانی‌ حیزب پاش تاوتۆی‌ كردن دیاری‌ ده‌كا.
ـ به‌رنامه‌‌و پێڕوی‌ نێوخۆی‌ حیزب تاوتۆی‌ ده‌كا‌و ئه‌گه‌ر پێویست بوو ده‌سكاری‌ ده‌كا‌و پاشان په‌سندی‌ ده‌كا.
ـ ئه‌ندامانی‌ ئه‌سڵی‌‌و جێگره‌كانی‌ كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ هه‌ڵده‌بژێرێ‌.
هه‌روه‌ك له‌و خاڵه‌ له‌ پێڕه‌وی‌ نێوخۆدا دیاره‌ پێكهێنانی‌ ئاڵوگۆڕه‌كان له‌ رێبازی‌ گشتی‌‌و سیاسه‌ته‌ ستراتیژیه‌كانی‌ حیزب، به‌رنامه‌‌و پێڕه‌و‌و ئه‌ندامانی‌ رێبه‌رایه‌تی‌ حیزبدا كه‌ به‌رزترین ده‌سه‌لاَته‌كان له‌ حیزب دان، به‌ ده‌ستی‌ نوێنه‌رانی‌ به‌ده‌نه‌ی‌ حیزب كه‌ به‌ ده‌نگی‌ نهێنی‌‌و راسته‌وخۆی‌ ئه‌وان هه‌ڵده‌بژێردرێن پێك دێن. ئه‌م كۆنگرانه‌ كه‌ بنه‌مای‌ پێكهێنانی‌ ئاڵوگۆڕه‌ بنه‌ڕه‌تی‌یه‌كانی‌ نێو حیزبن زۆربه‌یان له‌ هه‌ل‌ومه‌رجه‌ سه‌خت‌و دژواره‌كان، له‌ ژێر بۆمباران‌و توپبارانی‌ دۆژمن‌و بنه‌به‌رد‌و ئه‌شكه‌وته‌كانی‌ شاخه‌كانی‌ كوردستاندا به‌ڕێوه‌چوون.

به‌ڕێزان!
ئه‌م یاسایانه‌ كه‌ ئاڵوگۆڕه‌كان له‌ حیزبدا ده‌سته‌ به‌ر ده‌كه‌ن، بوون به‌ داموده‌زگای‌ دێموكراتێك‌و نهادینه‌ كراون، هه‌ر بۆیه‌ش له‌ حیزبی‌ دێموكراتدا مه‌ودای‌ خۆسه‌پاندن‌و خۆ باڵاتر له‌ قانوون دانان به‌ته‌واوی‌ به‌ربه‌ست كراوه‌‌و، ئه‌گه‌ر كه‌س یان كه‌سانێك به‌ هه‌ر هۆیه‌ك ئێراده‌یان كردبێ‌ كه‌ به‌ده‌ر له‌م بنه‌ما دێموكراتێك‌و باوانه‌ی‌ نێو حیزب هێژموونی‌ پاوانخوازانه‌ی‌ خۆیان به‌سه‌ر حیزبدا بسه‌پێنن‌و له‌ چوارچێوه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ تاكه‌ كه‌سی‌ یان گرووپی‌دا به‌ر به‌و ئاڵوگۆڕانه‌ بگرن، له‌ هه‌ر پله‌‌و پایه‌یه‌كدا بووبن به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌م قانوونمه‌ندی‌یانه‌ وه‌لا كه‌وتوون.
خوشك‌و برایانی‌ به‌ڕێز!
له‌ ژێر رووناكایی‌ ئه‌م تایبه‌تمه‌ندی‌یه‌ پێشكه‌وتووانه‌‌و زۆرێكی‌ دیكه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندی‌یه‌ به‌رزه‌كانی‌ جێگرتوو له‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێراندا، له‌ هه‌لومه‌رجه‌ ئاسته‌مه‌كان، له‌و كاتانه‌دا كه‌ شه‌پۆلی‌ ئیحساسات كۆمه‌ڵگای‌ ئێران‌و ته‌نانه‌ت كۆمه‌ڵگای‌ كوردستانیشی‌ گرتوه‌ته‌وه‌، له‌ سه‌ركه‌وتنه‌كان‌و پاشه‌كشه‌كاندا، له‌و كاتانه‌دا كه‌ به‌ هۆی‌ هه‌ڵوێسته‌ جیاواز‌و دروسته‌كانی‌دا په‌راوێز كه‌وتووه‌، بڕیار‌و هه‌ڵوێسته‌ سیاسی‌یه‌كانی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ گه‌ل‌و دواڕۆژی‌ چاره‌نووسی‌ ئه‌وان ده‌رنه‌چووه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئێستاش دوای‌ 64 ساڵ خه‌بات له‌ پێناو ئازادی‌ له‌ دژوارترین هه‌لومه‌رجه‌كاندا خۆمان به‌ سه‌رفراز ده‌زانین كه‌ حیزبه‌كه‌مان له‌ ته‌واوی‌ ئه‌و ماوه‌یه‌دا هه‌ڵه‌یه‌كی‌ ئه‌وتۆی‌ نه‌كردووه‌ كه‌ له‌ به‌رانبه‌ر مێژووی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ خۆی‌دا سه‌رنه‌وی‌ بێ‌.
هه‌ر له‌و راستایه‌دا پێویسته‌ ئیشاره‌ به‌ ده‌یه‌مین شانۆی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆك كۆماری‌ له‌ ئێران بكه‌ین كه‌ ماوه‌ی‌ زیاتر له‌ دوومانگه‌ له‌ ریزی‌ گرنگترین‌و پڕباسترین خه‌به‌ره‌كانی‌ نێوخۆو ده‌ره‌وه‌دایه‌‌و هه‌ڵویسته‌كانی‌ حیزب له‌و پێوه‌ندی‌یه‌دا:
ـ رۆژی‌ 22ی‌ جۆزه‌ردانی‌ ئه‌مساڵ ده‌یه‌مین شانۆی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆك كۆماری‌ له‌ ئێراندا به‌ڕێوه‌ چوو. ئه‌م به‌ناو هه‌ڵبژاردنه‌ش وه‌ك 9 شانۆی‌ رابردوو، ئه‌كته‌ره‌كانی‌‌و ئه‌و كه‌سه‌ی‌ به‌ ناوی‌ سه‌رۆك كۆمار ده‌بوایه‌ ناوی‌ له‌ سندووقه‌كانی‌ ده‌نگدان هاتبایه‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ وردی‌ پلانڕێژی‌ كرا بوو.
سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ رێژیم توانی‌ به‌ پیلانه‌كانی‌ خۆی‌ وا بنوێنێ‌ كه‌ شانۆی‌ ئه‌م جاره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی‌ پێشووتر جیاوازیی‌ هه‌یه‌‌و به‌م چه‌شنه‌ به‌داخه‌وه‌ جارێكی‌ دیكه‌ توانی‌ زۆربه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ خاوه‌ن ده‌نگی‌ ئێران‌و ته‌نانه‌ت هێندێك له‌ رێكخراوه‌ سیاسی‌یه‌كان فریو بدا‌و بیانكێشێته‌ سه‌ر سندووقه‌كانی‌ ده‌نگدان‌و له‌و رێگایه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ دژی‌ گه‌لی‌یه‌كه‌ی‌ ره‌وا‌و گه‌لی‌ نیشان بدا، حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران به‌ دوور له‌ هه‌راو جه‌نجاڵی‌ بانگه‌شه‌ی‌ رێژیم‌و لایه‌نگرانی‌ به‌شداری‌ له‌ ده‌نگدان له‌ نێوخۆ‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات، دوای‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كی‌ واقعی‌‌و وردی‌ دوباره‌ی‌ رێژیم، هاوڕا له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵه‌ی‌ شۆڕشگێڕی‌ زه‌حمه‌تكێشانی‌ كوردستانی‌ ئێران ده‌نگدانی‌ ته‌حریم كرد. دوای‌ روونبوونه‌وه‌ی‌ ئاكامی‌ هه‌ڵبژاردن‌و ئاشكرابوونی‌ دوباره‌ی‌ ئه‌و راستی‌یه‌ كه‌ ده‌نگی‌ خه‌ڵك هیچ شوێنێكی‌ له‌ سه‌ر ئه‌نجامی‌ شانۆی‌ هه‌ڵبژاردن دانه‌ناوه‌، خه‌ڵك رژانه‌ شه‌قامه‌كان‌و ده‌نگی‌ ناڕه‌زایه‌تیی‌ خۆیان ده‌ربڕی‌.
هه‌رچه‌ند له‌ رۆژانی‌ دوایی‌ ئه‌م خۆپیشاندانه‌ میلیۆنی‌یانه‌دا دروشمی‌ ئازادی‌‌و دژی‌ دیكتاتۆری‌ درا به‌لاَم به‌داخه‌وه‌ رێبه‌رایه‌تی‌ ئه‌م خۆپیشاندانه‌ خوێناوی‌یه‌ له‌ ده‌ست موسه‌وی‌‌و كه‌ڕووبی‌، دوو كاندیدای‌ سه‌رۆك كۆماری‌دا مایه‌وه‌ كه‌ هه‌ردووكیان له‌ مۆره‌ ناسراوه‌كانی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ بوون‌و له‌ هه‌موو تاوان‌و جینایه‌ته‌كانی‌ ئه‌م رێژیمه‌دا به‌ شێوه‌ی‌ راسته‌وخۆو ناڕاسته‌وخۆ به‌شدار بوون. ویستی‌ ئه‌وانیش وه‌ك باقی‌ په‌یڕه‌وانی‌ رێژیم بریتی‌ بوو له‌ به‌هێزكردنی‌ ئه‌م حكوومه‌ته‌‌و ته‌نانه‌ت گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ بۆ ده‌ورانی‌ خومه‌ینی‌، كێشه‌كه‌شیان ته‌نیا به‌ده‌سته‌وه‌ گرتنی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ زۆرتر بوو له‌ چوارچێوه‌ی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌دا.
به‌شێك له‌ به‌ناو ریفۆرمیسته‌كان‌و ته‌نانه‌ت هێندێك له‌ رێكخراوه‌ سیاسی‌یه‌كان هه‌وڵی‌ زۆریان دا كه‌ خه‌ڵكی‌ كوردستانیش بڕژێنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان‌و په‌یوه‌ست بن به‌و شه‌پۆلانه‌ی‌ كه‌ له‌ ئێران پێكهاتبوو، به‌لاَم گه‌لی‌ كورد كه‌ ویست‌و داخوازی‌یه‌كانی‌ خۆی‌ له‌ دروشمی‌ رێپێوانه‌كان به‌ رێبه‌رایه‌تی‌ موسه‌وی‌‌و كه‌ڕووبی‌ نه‌ده‌دیته‌وه‌، به‌شداریی‌ تێدا نه‌كرد‌و ئاماده‌ نه‌بوو له‌ پێناو گۆڕانی‌ ئه‌حمه‌دی‌نژاد به‌ موسه‌وی‌، كاندیداكانی‌ دیاریكراوی‌ ئیداره‌ی‌ وه‌لی‌ فه‌قیه‌و مۆره‌ ناسراوه‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌دا قوربانی‌ بدا. ئه‌م به‌شداری‌ نه‌كردنه‌ كه‌م‌و زۆر له‌ باقی‌ ئه‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌ سته‌مدیده‌كانی‌ ئێرانی‌ تێدا نیشته‌جێ‌یه‌ به‌ڕێوه‌چوو. بێ‌گومان ئه‌وه‌ش نیشانه‌ی‌ وشیاری‌ به‌رزی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد‌و باقی‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ ئێرانی‌ بوو. له‌و پێوه‌ندی‌یه‌دا ده‌فته‌ری‌ سیاسیی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌ به‌یاننامه‌یه‌كدا سه‌ركوتی‌ خه‌ڵكی‌ ئازادیخوازی‌ ولاَته‌كه‌مانی‌ له‌ لایه‌ن هێزه‌كانی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌یه‌وه‌ به‌ توندی‌ مه‌حكووم كرد‌و پشتیوانیی‌ له‌ داخوازه‌ دێموكراتیكه‌كانی‌ ئه‌وان كرد.
به‌ڕێزان!
دوای‌ 64 ساڵ خه‌بات‌و به‌ربه‌ره‌كانی‌‌و وه‌رگرتنی‌ ئه‌زموون له‌ پاشه‌كشه‌‌و پێشكه‌وتنه‌كان ئێستا ده‌توانین رابگه‌یه‌نین كه‌:
ـ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران پابه‌ند به‌ هه‌موو ئه‌و پرنسیپه‌ دێموكراتی‌یانه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تا ئێستا له‌ حیزبدا نه‌هادینه‌ بوون‌و ئه‌مڕۆكه‌ش دوای‌ 64 ساڵ له‌ ریزی‌ هه‌ره‌ پێشه‌وه‌ی‌ پرنسیپه‌ په‌سندكراوه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ پێشكه‌وتووی‌ جیهانین.
ـ پشتیوانی‌ بێ‌دریغ له‌ مافی‌ یه‌كسانی‌ ژنان له‌ كۆمه‌ڵگا‌و بنه‌ماڵه‌دا ده‌كه‌ین‌و راده‌گه‌یه‌نین تا ئه‌وكاته‌ی‌ ئه‌م مافه‌ بۆ ئه‌و توێژه‌ به‌رینه‌ی‌ كۆمه‌ڵ دابین نه‌بووه‌، ناتوانین ئیدیعا بكه‌ین كه‌ كۆمه‌ڵگای‌ كوردی‌ به‌ دێموكراسی‌ گه‌یشتووه‌.
ـ لاوه‌كان سه‌رمایه‌ی‌ ئه‌مڕۆو دواڕۆژی‌ حیزب‌و ولاَته‌كه‌مانن، هه‌روه‌ك تا ئێستاش زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌زۆری‌ ژماره‌ی‌ شه‌هیده‌كانمان، ئه‌ندامانمان، كادرو پێشمه‌رگه‌كانمان له‌ لاوه‌كان پێكهاتوون، له‌و پێناوه‌دا خۆمان به‌ به‌رپرس ده‌زانین له‌ ئاواڵه‌ كردنی‌ مه‌یدانی‌ كار له‌نێو حیزبه‌كه‌ماندا بۆ په‌روه‌رده‌ بوون‌و سپاردنی‌ به‌رپرسایه‌تی‌ پێ‌یان.
ـ حیزبی‌ دێموكرات خۆی‌ به‌ حیزبی‌ هه‌موو چین‌و توێژه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ كورده‌واری‌ ده‌زانێ‌.
ـ دێموكراسی‌ یه‌كێك له‌ گرنگترین بنه‌ماكانی‌ حیزبی‌ دێموكراته‌. خوێندنه‌وه‌مان له‌ دێموكراسی‌ به‌كورتی‌ بریتی‌یه‌ له‌ گرنگی‌ دان به‌ بیروباوه‌ڕی‌ جیاواز له‌ نێو حیزب‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ حیزب، دیالۆگ وه‌ك باشترین رێگای‌ پێكگه‌یشتن له‌ پێناو ئامانجه‌ هاوبه‌شه‌كانداو، هه‌وڵدان بۆ رێكخستن‌و یه‌كڕیزی‌ گه‌له‌كه‌مان به‌ مه‌به‌ستی‌ گه‌یشتن به‌ ویسته‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و دێموكراتیكه‌كانیان.
له‌ كۆتایی‌دا جارێكی‌ دیكه‌ 64ـه‌ مین ساڵیادی‌ دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموكرات له‌ هه‌موو گه‌لی‌ كورد پیرۆز بێ‌.
سه‌ركه‌وێ‌ خه‌باتی‌ گه‌لی‌ كورد له‌ پێناو ئازادی‌‌و به‌ده‌ستهێنانی‌ مافی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌دا.
25ی‌ گه‌لاوێژی‌ 1388ی‌ هه‌تاوی‌

  نوشته شده در  88/05/29ساعت 10:16 قبل از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

‏دووپاتكردنه‌وه‌ی‌ سیاسه‌ته‌ ئه‌زموونكراوه‌كان له‌ كۆشكی‌ سپییه‌وه‌

 

15-05- 1388

ره‌زا فه‌تحوڵڵانه‌ژاد
"هێزی‌ نه‌رم" ئه‌و چه‌مكه‌یه‌ كه‌ هیلاری‌ كلینتۆن، وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئامریكا ده‌ڵێ‌ به‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن لێی‌ پێكهاته‌ی‌ سیاسه‌تی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ به‌نیسبه‌ت خاڵه‌ پڕكێشه‌كانی‌ جیهان داده‌ڕێژێ‌. ئه‌و سیاسه‌ته‌ به‌رنامه‌ی‌ ناوكی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران‌و پرسی‌ تیرۆریزمیش له‌خۆ ده‌گرێ‌.

وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئامریكا هێشتا له‌مه‌ڕ پرسی‌ ناوكی‌ ئێران، ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ كاروباری‌ وڵاتانی‌ ناوچه‌‌و تیرۆریزمی‌ ئه‌و رێژیمه‌ خاوه‌نی‌ ستراتژییه‌كی‌ تۆكمه‌‌و به‌بڕشت نیه‌‌و به‌ره‌وپێشچوونی‌ كاتیش به‌ قازانجی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌‌و به‌ زیانی‌ ئه‌مریكا شكاوه‌ته‌وه‌. هیلاری كلینتۆن له‌ وتووێژ له‌گه‌ڵ‌ كاناڵـی‌ NBCدا وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ جارێكی‌ دیكه‌ جه‌ختی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ ئیزن ناده‌ن كۆماری‌ ئیسلامی‌ ده‌ستی‌ به‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ رابگا، دیسانیش ئاماده‌یی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ بۆ وتووێژی‌ راسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ‌ ئێران ده‌ربڕی‌. ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ باراك ئۆباما له‌وه‌تای‌ هاتۆته‌سه‌ركار، چه‌ندین‌و چه‌ند جار باسی‌ له‌ وتووێژی‌ راسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ‌ ئێران كردووه‌‌و ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش نامه‌یه‌كی‌ ژێربه‌ژێری‌ ئاراسته‌ی‌ عه‌لی خامنه‌یی‌، كه‌سی‌ یه‌كه‌می‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ كرد، كه‌چی‌ رێژیم له‌ وه‌ڵامدا ده‌یهه‌وێ‌ پێش له‌ ده‌ستپێكردنی‌ وتووێژه‌كان، داواكارییه‌كانی‌ له‌ لایه‌ن لایه‌نی‌ به‌رامبه‌ره‌وه‌ جێبه‌جێ‌ بكرێ‌ كه‌ شته‌یه‌ك نین جگه‌ له‌ كۆمه‌لێك تاكتیك له‌ پێناو ستراتیژییه‌كی‌ تیرۆریستی‌دا.

كلینتۆن چه‌ند رۆژ پێش ئه‌و وتووێژه‌ی‌ له‌ NBCدا، وتبووی‌ كه‌ بۆ پێشگرتن له‌ مه‌ترسییه‌كانی‌ ئێرانی ته‌یار به‌ چه‌كی‌ ناوكی‌، ئامریكا هاوپه‌یمانه‌كانی‌ خۆی‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا ته‌یار ده‌كات كه‌ زیاتر مه‌به‌ستی‌ وڵاتانی‌ كه‌نداو بووه‌. ئه‌و سیاسه‌ته‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ سیاسه‌تێكی‌ سه‌رده‌می‌ كۆلۆنیالیزمه‌ كه‌ له‌ جیاتی‌ ئه‌وه‌ی‌ خۆت رووبه‌ڕووی‌ وڵاتێك یان گه‌لێك ببیته‌وه‌، هه‌وڵ ده‌ده‌ی‌ به‌ هۆی‌ دراوسێكانه‌وه‌ یان به‌ هۆی‌ شه‌ڕی‌ نێوخۆییه‌وه‌ لایه‌نی‌ به‌رهه‌ڵستكار لاواز بكه‌یت‌و له‌و نێوه‌شدا دیاره‌ داهاتی‌ كۆمپانیاكانی‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری‌ چه‌كوچۆڵـی‌ وڵاتی‌ زلهێز چه‌نده‌ ده‌چێته‌ سه‌رێ‌‌و له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ بێ‌ئاكامه‌، چوونكه‌ به‌هێزكردنی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌ب به‌بێ‌ ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل بۆ ئامریكا نه‌لواوه‌‌و ئاوڕدانه‌وه‌ی‌ زیاتر له‌ ئیسرائیلیش گرێدراوی‌ چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌ی‌ فه‌له‌ستینییه‌كانه‌‌و وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیش به‌بێ‌ وه‌ده‌ركه‌وتنی‌ هه‌نگاوه‌كانی‌ ئامریكا له‌ پێناو چاره‌سه‌ری‌ ئه‌و كێشه‌یه‌ به‌شدارییه‌كی‌ ئه‌وتۆ له‌م كایه‌دا ناكه‌ن‌و له‌ كۆتاییشدا كۆماری‌ ئیسلامی‌ هێنده‌ گه‌رای‌ خۆی‌ له‌ ناوچه‌كه‌ داناوه‌ كه‌ ئیزن نه‌دا كێشه‌ی‌ فه‌له‌ستینییه‌كان چاره‌سه‌ر بكرێ‌. بۆیه‌ ده‌بێ‌ بگوترێ‌ ئه‌م سیاسه‌ته‌، واته‌ به‌هێزكردنی‌ وڵاتانی‌ ناوچه‌ له‌ به‌رامبه‌ر كۆماری‌ ئیسلامیدا هه‌مان سیاسه‌تی‌ سه‌رده‌می‌ بیل كلینتۆنه‌‌و بۆ چه‌ند ساڵێكیش جۆرج ده‌بلیو بووشیش ئه‌م سیاسه‌ته‌ ئه‌زموونكراوه‌ی‌ تاقی‌ كرده‌وه‌‌و ئه‌وه‌ی‌ پێگه‌ی‌ خۆی‌ پێ‌به‌هێز كردووه‌‌و ده‌كا هه‌ر كۆماری‌ ئیسلامی بووه‌.
باراك ئۆباما له‌ سه‌رده‌می‌ كه‌مپه‌ینی‌ خۆی‌ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ سه‌ركۆماریدا، باسێكی‌ نوێی‌ هێنایه‌ گۆڕێ‌ كه‌ تا هه‌نووكه‌ نیشانه‌یه‌كی‌ ئه‌وتۆ له‌ ره‌وچاوكردنی‌ ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ كاروباریدا نه‌بینراوه‌، ئه‌و گوتی‌ جیهان گۆڕاوه‌‌و له‌ بواری‌ سیاسی‌‌و ئابورییه‌وه‌ پێویستی‌ به‌ داڕشتنه‌وه‌ی‌ سه‌رله‌نوێی‌ پێكهاته‌‌و رێوشوێنه‌كانه‌. تیرۆریزم، مافی‌ مرۆڤـ، مافی‌ گه‌لانی‌ ژێرده‌سته‌، مه‌ودای‌ زۆری‌ باكوور‌و باشوور له‌ هه‌موو بواره‌كاندا‌و هتد ئه‌و پرسه‌ گرنگانه‌ی‌ سه‌رده‌می‌ ئێستان كه‌ پاش شه‌ڕی‌ سارد به‌ ته‌واوی‌ سه‌ریانهه‌ڵدا‌و كاره‌ساتی‌ 11ی سێپتامبری‌ 2001ی نیۆیۆرك سه‌لـماندنی‌ كه‌ ده‌بێ‌ هه‌نگاوه‌كان له‌ بواری‌ چاكسازی‌ به‌ قازانجی‌ ره‌چاوكردنی‌ مافی‌ مرۆڤ‌و دامه‌زرانی‌ دێموكراسیدا توندتر‌و خێراتر بێ‌، به‌ڵام وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئامریكا كه‌ زیاتر له‌ هه‌موو جیهان هه‌ستی‌ به‌و مه‌ترسیانه‌ كردووه‌‌و برینی‌ قورسیشی لـێ‌ هه‌ڵگرتووه‌، هه‌نووكه‌ جۆرێك ده‌سته‌وه‌ستانی‌‌و دووپاتكردنه‌وه‌ی‌ سیاسه‌ته‌ ئه‌زموونكراو‌و بێ‌سووده‌كانی‌ لـێ‌ده‌بینرێ‌ كه‌ ئه‌مه‌ش راست له‌مه‌ڕ كۆماری‌ ئیسلامی‌ وه‌ڕاست ده‌گه‌ڕێ‌.
له‌ ماوه‌ی‌ رابردوودا، ره‌خنه‌گرانی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئامریكا، هیلاری كلینتۆنیان خستۆته‌ ژێر گوشاره‌وه‌ كه‌ نه‌ له‌ ره‌وتی‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌و وڵاته‌دا رۆڵـی‌ وه‌زیرێكی‌ ئه‌و كاروباره‌ی‌ هه‌یه‌‌و نه‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا خاوه‌نی‌ ستراكتۆرێكی‌ داڕێژراو‌و روونه‌. هیلاری كلیتۆن روونی‌ كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ پێكهاته‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ ده‌زگای‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا به‌ كۆمه‌ڵێك پرسی‌ جیهانی‌ وه‌ك گه‌رمبوونی‌ گۆی‌ زه‌وی‌، ئابووری‌ جیهانی‌، مافی‌ ژنان، تیرۆریرزم‌و هتد گرینگی ده‌دات‌و بۆ پێكانی‌ ئامانجه‌كانی‌ خۆی‌ له‌ "هێزی‌ نه‌رم" كه‌ڵك وه‌رده‌گرێ‌ كه‌ ئه‌ویش هاوكاریكردنه‌ له‌گه‌ڵ‌ به‌شی‌ ئابووری‌، گرووپه‌كانی‌ ژنان‌و رێكخراوه‌ ناده‌وڵه‌تییه‌كان. ئه‌م پرسانه‌ی‌ كه‌ كلینتۆن له‌مدواییانه‌دا وه‌ك پڕنسیپی‌ كار باسی كردوون، ئۆباماش له‌ سه‌فه‌ره‌كه‌یدا له‌ میسر باسی‌ كردن‌و وتی‌ كه‌ ئه‌مریكا به‌ شێوه‌ی‌ سروشتی‌ له‌ دێموكراسی‌‌و ره‌چاوكردنی‌ مافی‌ مرۆڤـ له‌ جیهاندا پشتیوانی‌ ده‌كا‌و له‌و پێناوه‌دا هه‌وڵ‌ ده‌دا، به‌ڵام ئایا به‌و سیاسه‌تانه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ‌ سیاسه‌تی‌ سه‌رده‌می‌ كۆلۆنیالیزمدا وێكچوونیان زۆره‌ یان به‌ "هێزی‌ نه‌رم" ئه‌و پڕنسیپانه‌ ده‌چنه‌پێش‌و ده‌چه‌سپن؟.
له‌ سیاسه‌تی‌ پڕچه‌ككردنی‌ وڵاتانی‌ دراوسێی‌ ئێراندا، وێڕای‌ ئه‌و ئارگۆمێنته‌ی‌ ئاماژه‌مان پێدا كه‌ هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ روونه‌ كه‌ سه‌ركه‌وتوو نابێ‌، ده‌بێ‌ بوترێ‌ كه‌ ئه‌و سیاسه‌ته‌ راست به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ كۆمه‌ڵێك هه‌وڵـی‌ جیهانییه‌ كه‌ له‌ سیاسه‌تی‌ به‌كارهێنانی‌ "هێزی‌ نه‌رم"دا باسی‌ ده‌كرێ‌، واته‌ له‌ جیاتی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌، وشیاركردنه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك به‌نیسبه‌ت مافه‌كانیان، په‌ره‌دان به‌ خوێنده‌واری‌ له‌و وڵاتانه‌‌و به‌گشتی‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ مه‌ودای‌ نێوان وڵاتانی‌ باكوور‌و باشوور، ده‌وڵه‌تانی‌ نادێموكرات، گومانلێكراو له‌ بواری‌ پشتیوانی‌ له‌ تیرۆریزمه‌وه‌ ته‌یار به‌ چه‌كی‌ زیاتر‌و قورستر‌و ته‌نانه‌ت كۆمه‌ڵكوژ ده‌كرێن‌و جۆرێك له‌ پاكستانیزه‌كردنی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ش دێته‌گۆڕێ‌. ناكرێ‌ چه‌ك بده‌ی‌ به‌ ده‌وڵه‌ت‌و كتێب به‌ خه‌ڵك، ئه‌و سیاسه‌ته‌ی‌ یه‌كیه‌تیی‌ سۆڤیه‌تی‌ پێڕه‌وی‌ كرد‌و ته‌نیا‌و ته‌نیا كاره‌ساتی‌ لێكه‌وته‌وه‌.
به‌كارهێنانی‌ "هێزی‌ نه‌رم" هه‌مان ئه‌و سیاسه‌ته‌یه‌ كه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌ی‌ هاوبه‌شی‌ وڵاتانی‌ ئورووپایی‌‌و باكووری‌ ئافریقا له‌ ساڵـی‌ 1995 له‌ بارسلۆندا گه‌ڵاڵه‌ كرا‌و كاره‌ساتی‌ 11ی سێپتامبر نیشانی‌ دا كه‌ بنبڕكردنی‌ به‌ستێنی‌ په‌ره‌گرتنی‌ تیرۆریزم به‌ هۆی‌ كۆمه‌ڵێك چاكسازیی‌ له‌ رێگه‌ی‌ ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ خۆی‌ له‌ خۆیدا پارادۆكسیكاڵه‌‌و هیچ ده‌وڵه‌تێكی‌ سه‌ره‌ڕۆ‌و پاشكه‌وتوو خۆی‌ ناداته‌ ده‌ست كۆمه‌ڵێك چاكسازییه‌وه‌ كه‌ نه‌مانی‌ خۆی‌ لێده‌كه‌وێته‌وه‌.
هه‌ربۆیه‌ هه‌م سیاسه‌تی‌ ته‌یاركردنی‌ وڵاتانی‌ دراوسێی‌ ئێران‌و هه‌م سیاسه‌تی‌ به‌كارهێنانی‌ "هێزی‌ نه‌رم" له‌مه‌ڕ چاكسازی‌ هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو له‌ رێگه‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌ سه‌ره‌ڕۆكانه‌وه‌ ئاكامێكی‌ نیه‌، جگه‌ له‌ كوشتنی‌ كات به‌ قازانجی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران.
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان: ژماره‌ 514

  نوشته شده در  88/05/29ساعت 10:13 قبل از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

له‌"قه‌وم"ه‌وه‌ به‌ره‌و به‌نه‌ته‌وه‌بوون گه‌ڕان به‌شوێن ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی دا

به‌شی‌ یازده‌هه‌م

 

15-04-1388

عه‌بدوڵڵا حیجاب

ده‌‌ستێوه‌‌ردانی ده‌‌ره‌‌كی

ساڵی 1907 وه‌زعی سیاسیی ناوچه‌ی ڕۆژهه‌‌ڵاتی نێوه‌‌ڕاست‌ به‌‌ ته‌واوی به‌‌ قازانجی رووس‌و ئینگلیسییه‌‌كان گۆڕانی به‌‌سه‌‌ردا هات. ده‌وڵه‌‌تی بریتانیا ره‌‌قیبی كۆلۆنیالیستی خۆی واتا ئاڵمانی به‌‌ ته‌واوی له‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ وه‌‌ده‌‌رنا‌و له‌‌گه‌‌ڵ رووسیه‌، خاكی‌ وڵاتی به‌‌ سه‌‌ر دوو هه‌‌رێمی پارێزه‌‌ری به‌‌رژه‌وه‌‌ندییه‌‌كانیاندا دابه‌‌ش كرد. هه‌‌موو ناوچه‌‌كانی باشوور تا ده‌‌گاته‌‌ نزیكایه‌‌تیی تارانی پێته‌‌خت‌و ناوچه‌‌ باشوورییه‌‌كانی ڕۆژهه‌‌ڵاتی كوردستان كه‌وتنه‌‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات‌و به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ری بریتانیا‌و وه‌‌ك ناوچه‌ی قۆرخكراوی به‌‌رژه‌وه‌‌ندییه‌‌كانی بریتانیا چاویان لـێ‌ كرا. باكوور، به‌‌ به‌‌شێكی به‌‌رچاوی هه‌‌رێمه‌‌ كوردنشینه‌‌كانه‌وه‌‌ دران به‌‌ ڕووسه‌‌كان‌و كران به‌‌ پاوانی مۆسكۆ. له‌و

نێوه‌‌دا بڕیار بوو كه‌‌ تاران وه‌‌ك ناوچه‌ی بێ لایه‌‌نی نێوان دوو زلهێز بمێنێته‌وه‌‌‌و راسته‌وخۆ نه‌‌درێ به‌‌ هیچ لایه‌‌نێك. به‌‌ڵام به‌‌كرده‌وه‌‌ هه‌‌رێمی پارێزراویش كه‌وته‌‌ ژێر نفووز‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتی ڕووسه‌‌كانه‌وه‌‌، چونكه‌‌ كۆنترۆل، مه‌‌شق پێكردن‌و به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌رایه‌‌تی ئه‌رته‌شی قاجار به‌‌ ده‌‌ستی ئه‌‌فسه‌‌ره‌‌ ڕووسه‌‌كانه‌وه‌‌ بوو. ناوی سالدات‌و قازاق‌و كۆلۆنێل به‌‌ ده‌یان ساڵ پاش تێكچوونی پاشایه‌‌تیی قاجاریش هه‌‌ر له‌‌ لایه‌‌ن دانیشتوانی باكووری ئێرانه‌وه‌‌ بۆ پله‌‌كانی ئه‌رته‌ش به‌‌ كار ده‌‌برا.

كه‌‌نداوی فارس‌و سه‌‌رچاوه‌‌ تازه‌‌ دۆزراوه‌‌كانی نه‌وتی باشوور، گرینگیی ئابووریی هه‌‌رێمیان ڕۆژ به‌‌ ڕۆژ پتر ده‌‌كرد‌و هه‌‌مووی ناوچه‌یان كردبوو به‌‌ پارووی زۆر چه‌وری سه‌‌ر سفره‌یه‌‌كی بێ خاوه‌‌ن. له‌‌ مانگی گوڵانی ساڵی 1911ه‌وه‌‌ جێ‌ پێی ئامریكایی‌یه‌‌كانیش له‌‌ ناوچه‌‌دا كرایه‌وه‌‌. ئامریكایی‌یه‌‌كان له‌‌ بازاڕی داراییه‌وه‌‌ كه‌وتنه‌‌ مه‌یدانی سیاسه‌‌تی ئێرانه‌وه‌‌‌و كۆنترۆلی داهات‌و ده‌‌رچووی وڵاتیان له‌‌ ڕێگای دامه‌زراندنی وزاره‌‌تی داراییه‌وه‌‌ به‌‌ ده‌‌سته‌وه‌‌ گرت. له‌‌ بواری نێوخۆیی‌شه‌وه‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ زۆر ناته‌‌با بوو‌و شه‌‌ڕی نێوان شازاده‌‌كان‌و برا‌و پس مام‌و كه‌‌س‌و كاری نزیكی ده‌‌رباری قاجاڕ بۆ له‌‌ سه‌‌ر نانه‌وه‌ی تاجی پاشایه‌‌تی، جێگه‌‌‌و پێگه‌ی پاشایه‌‌تی قاجاڕی ئه‌وه‌‌نده‌ی دیكه‌‌ شل كردبوو. له‌و هه‌‌لومه‌‌رجه‌‌دا نه‌‌ وڵاتێكی یه‌‌كگرتوو مابوو‌و نه‌‌ش به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌رایه‌‌تییه‌‌كی كارلێهاتوو كه‌‌ بتوانێ به‌‌رنامه‌ی ئیداری بۆ وڵات دابڕێژێ.
له‌‌ ناوچه‌‌كانی دوور له‌‌ ناوه‌‌ندی ده‌‌سه‌‌ڵاتداری، هه‌‌ر سه‌‌رۆك هۆزێك به‌‌ له‌‌شكری تایبه‌‌تیی خۆیه‌وه‌‌ حاكمێك بوو كه‌‌ به‌‌ شێوه‌ی سه‌‌ربه‌‌خۆ ده‌یتوانی په‌یمانی دۆستایه‌‌تی له‌‌گه‌‌ڵ زلهێزی ده‌‌سه‌‌ڵاتدار ببه‌‌ستێ‌. پێوه‌‌ندیی نێوان هه‌‌رێمه‌‌كان‌و ناوه‌‌ندی ده‌‌سه‌‌ڵاتداری به‌‌ ته‌واوی پچڕا بوو. سه‌‌ره‌‌تا هه‌‌ر دوو زلهێزی ده‌‌سه‌‌ڵاتدار، بریتانیا‌و رووسیه‌‌، به‌‌ شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ‌و به‌‌ بێ هاوئاهه‌‌نگی له‌‌گه‌‌ڵ ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ دانوستانیان له‌‌گه‌‌ڵ ڕووداو‌و بزووتنه‌وه‌‌كانی پێته‌‌خت‌و ناوچه‌‌ دوورده‌‌سته‌‌كانی وڵاتانی ژێر فه‌‌رمانڕه‌وایی قاجاڕدا ده‌‌كرد. پاش ساڵی 1911 پێوه‌‌ندی ڕووسه‌‌كان له‌‌گه‌‌ڵ ده‌‌رباری قاجار پته‌وتر بوو‌و ئه‌وان یارمه‌‌تیی محه‌‌ممه‌‌د عه‌‌لی شای قاجاڕیان دا تا وه‌‌ك تاقه‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتداری وڵات، حوكمی خۆی به‌‌ سه‌‌ر بزووتنه‌وه‌ی مه‌‌شرووته‌‌خوازیدا بسه‌‌پێنێ‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتی بێ‌ قه‌ید‌و مه‌‌رجی شا بگێڕێته‌وه‌‌.
له‌‌ ڕۆژی 20ی ئادار/مارسی ساڵی1912، ڕۆژێك به‌‌ر له‌‌ جێژنی نه‌ورۆز، ده‌‌سه‌‌ڵاتی تاران به‌‌ شێوه‌ی ڕه‌‌سمی ڕێككه‌وتننامه‌ی ساڵی 1907ی نێوان ڕووس‌و ئینگلیسی په‌‌سند كرد‌و به‌‌ فه‌‌رمی ڕێگای به‌و دوو زلهیزه‌‌دا تا ئه‌و كاته‌ی به‌‌رژه‌وه‌‌ندییه‌‌كانیان بیه‌وێ له‌‌ ناوچه‌‌ دابه‌‌شكراوه‌‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاته‌‌كه‌ی خۆیاندا بمێننه‌وه‌‌. هه‌‌ر چه‌‌ند ئه‌و ڕێككه‌وتنامه‌یه‌‌ به‌‌ بێ‌ ئه‌‌رێ‌كردنی ده‌‌رباری قاجاڕیش هه‌‌ر كاری ده‌‌كرد، به‌‌ڵام به‌و هه‌‌نگاوه‌‌، ده‌وڵه‌‌تی قاجاڕ توانیی پشتیوانیی ئینگلیز‌و ڕووسیه‌‌ وه‌‌ده‌‌ست بێنێ.
ده‌‌سپێكردنی شه‌‌ڕی جیهانیی یه‌‌كه‌‌م له‌‌ ساڵی 1914دا، چاره‌‌نووسی وڵاتانی ژێر فه‌‌رمانره‌وایی قاجاڕی به‌‌ شێوه‌یه‌‌كی دیكه‌‌ گۆڕی. ده‌‌رباری قاجاڕ هه‌‌ر له‌‌ سه‌‌ره‌‌تای ده‌‌ست پێكردنی شه‌‌ڕه‌وه‌‌ بێلایه‌‌نیی خۆی ڕاگه‌یاند. به‌‌ڵام له‌‌ لای ڕۆژئاواوه‌‌ كه‌وته‌‌ به‌‌ر ده‌‌ستدرێژی‌و داگیركاری عوسمانییه‌‌كانه‌وه‌‌، له‌‌ باكوور، رووسه‌‌كان هێزێكی زیاتریان هێنایه‌‌ نێو و‌ڵاته‌وه‌‌‌و له‌‌ باشووریش بریتانیایی‌یه‌‌كان، جێ پێی خۆیان به‌‌هێزتر كرد. له‌و نێوه‌‌دا شای بێ ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕ وه‌‌ك ده‌‌ستبه‌‌سه‌‌ركراوێك كه‌‌ سنوور بۆ هاتوچۆی دانرابێ‌ له‌‌ تاران مایه‌وه‌‌.
شه‌‌ڕ زۆر شتی گۆڕی. سه‌‌روه‌‌ریی وڵات به‌‌ یه‌‌كجاری تێك شكا. ناوچه‌یه‌‌كی زۆری لێ زه‌وت كران‌و قه‌یرانێكی قووڵی سیاسیی‌ به‌‌ سه‌‌ردا سه‌‌پاند. هاوكات، قه‌یرانی ناسنامه‌‌شی بۆ خوڵقاند. ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕه‌‌كان به‌‌ ڕاده‌یه‌‌ك لاواز بوو كه‌‌ چیتر توانای فه‌‌رمانڕه‌واییان نه‌‌ما. بزووتنه‌وه‌ی سیاسیی لایه‌‌نگری پاشایه‌‌تی ده‌‌ستووری هیچ ته‌‌ره‌‌فێكی به‌‌دی نه‌‌ده‌‌كرد كه‌‌ له‌‌ به‌‌رامبه‌‌ردا ڕاوه‌‌ستێ‌و داوای مافی لێ بكا. به‌‌هۆی حوزووری سێ ئه‌رته‌شی بیانی له‌‌ ناوچه‌‌ جۆراوجۆره‌‌كانی و‌ڵات، ده‌‌رفه‌‌تی دامه‌زراندنی سیستمێكی به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ریی نوێش نه‌‌مابوو. وه‌‌كوو ئیمپراتۆریی عوسمانی، هه‌‌رێمه‌‌كانی سه‌‌ر به‌‌ ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕیش كه‌وتنه‌‌ قه‌یرانێكی قووڵی ناسنامه‌وه‌‌. به‌‌ڵام به‌‌ پێچه‌وانه‌ی عوسمانی، له‌‌ ناوچه‌‌كانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتداری قاجاڕدا، هه‌وڵی دروستكردنی ناسنامه‌ی نوێی نه‌‌ته‌وه‌یی تا كۆتایی شه‌‌ڕی جیهانیی دووهه‌‌میش بێ‌به‌‌رهه‌‌م مایه‌وه‌‌. بۆ یه‌‌كه‌‌مجار پاش دامه‌زراندنی ده‌‌سه‌‌ڵاتێكی به‌‌هێزتری ناوه‌‌ندی له‌‌ ساڵانی دوای 1920دا هه‌وڵ درا كه‌‌ ناسنامه‌یه‌‌كی نوێی نه‌‌ته‌وه‌یی له‌‌ ئێراندا دروست بكرێ.
سه‌‌رهه‌‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌‌ نه‌‌ته‌وه‌یی‌یه‌‌كان له‌‌ ئیمپراتۆرییه‌‌كانی عوسمانی‌و قاجاڕدا نێدیكت ئاندرسێن، نووسراوه‌‌‌و هونه‌‌ری چاپی كتێب به‌‌ گرینگترین هۆی گه‌‌شه‌‌كردن‌و په‌‌ره‌‌پێدانی ناسنامه‌ی نوێی نه‌‌ته‌وه‌یی له‌‌ سه‌‌رده‌‌می نوێدا ده‌زانی‌. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌‌ ده‌‌كرێ هۆی سه‌‌ره‌‌كیی ‌دواكه‌وتنی ڕه‌وتی سه‌‌رهه‌‌ڵدانی ناسنامه‌ی نوێی نه‌‌ته‌وه‌یی له‌‌ و‌ڵاتانی موسوڵماندا بگه‌‌ڕێته‌وه‌‌ سه‌‌ر پاشكه‌وتوویی ئه‌و كۆمه‌‌ڵگایانه‌‌ له‌‌ بواری پیشه‌‌سازیی چاپ‌و كتێب بڵاوكردنه‌وه‌وه‌‌. هۆی سه‌‌ره‌‌كیی ئه‌و دواكه‌وتوویی‌یه‌‌‌ش ده‌‌گه‌‌ڕێته‌وه‌‌ سه‌‌ر بۆچوونی سوننه‌‌تیی زاڵ له‌‌ كۆمه‌‌ڵگا موسوڵمانه‌‌كاندا كه‌‌ چاپی كتێبی به‌‌ لادانێك له‌‌ ڕێبازی كۆنی نووسینه‌وه‌ی كتێب له‌‌به‌‌ر یه‌‌كتر ده‌زانی كه‌‌ سه‌‌دان ساڵ له‌‌ مه‌‌دره‌‌سه‌‌ دینییه‌‌كانی ئیسلامدا باو بوو‌و ته‌‌نانه‌‌ت نووسین وه‌‌ك هونه‌‌رێكی جوانكاریی لێ هاتبوو‌و به‌‌ گوناه‌ ده‌زانرا كه‌‌ نووسراوه‌‌ دینییه‌‌كان له‌‌ ژێر ماشێنی چاپ دابنرێن.
بۆ یه‌‌كه‌‌م جار رۆژی 5ی مانگی 7ی ساڵی 1727 واته‌ نزیكه‌ی 300 ساڵ پاش ئه‌ورووپا، پیشه‌‌سازی چاپی كتێب گه‌یشته‌‌ سنووره‌‌كانی ئیمپراتۆریی عوسمانی. پێشتر ئه‌و ته‌‌كنیكه‌‌ به‌‌ شێوه‌ی لێره‌‌‌و له‌وێ‌و زۆر به‌‌كه‌‌می له‌‌ لایه‌‌ن مه‌‌سیحی‌و جووله‌‌كه‌‌كانی دانیشتووی ئیمپراتۆریی عوسمانییه‌وه‌‌ به‌‌ كار ده‌هات2. بۆیه‌‌ش سه‌یر نیه‌‌ كه‌‌ له‌‌ كۆمه‌‌ڵگا موسوڵمانه‌‌كاندا ئیمكانی به‌‌كارهینانی كتێب‌و پیشه‌‌سازیی چاپ بۆ به‌‌ره‌وپێشبردنی هزری نوێ‌ له‌‌ نێو كۆمه‌‌ڵگادا زۆر ده‌‌ره‌‌نگ په‌یدا بوو. تا ساڵی 1745 له‌‌ سه‌‌ر یه‌‌ك 17 كتێب به‌‌ زمانی عوسمانی كه‌‌ تێك هه‌‌ڵكێشێك له‌‌ توركی، عه‌‌ره‌‌بی، فارسی‌و كوردی بوو چاپ‌و بڵاو كرانه‌وه‌‌. هه‌‌ر یه‌‌ك له‌‌ كتێبه‌‌كانیش ته‌‌نیا له‌‌ چه‌‌ند نوسخه‌‌دا ئاماده‌‌ ده‌‌كران‌و ژماره‌ی زیاترین نوسخه‌ی كتێبه‌‌ چاپكراوه‌‌كان گه‌یشته‌‌ 1200 كتێب3. له‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی قاجاڕدا، چاپه‌‌مه‌‌نی‌و پیشه‌‌سازیی چاپی كتێب زۆر دره‌‌نگتریش هاته‌‌ گۆڕێ.
كۆمه‌‌ڵگا ئیسلامییه‌‌كان له‌‌ بواری پیشه‌‌سازی‌و ئابووریشه‌وه‌‌ زۆر دره‌‌نگ كه‌وتنه‌‌ سه‌‌ر ڕه‌وتی گه‌‌شه‌‌كردن‌و نوێ بوونه‌وه‌وه‌‌. ته‌‌نانه‌‌ت كه‌‌ ده‌‌ستیشیان به‌‌ ئاوه‌‌دانكردنه‌وه‌‌‌و نۆژه‌‌نكردنه‌وه‌‌ كرد، هه‌‌نگاوه‌‌كان ته‌‌نیا له‌‌ ده‌وروبه‌‌ری هه‌‌رێمی ده‌‌سه‌‌ڵاتداریدا به‌‌رته‌‌سك مانه‌وه‌‌. له‌‌ كۆمه‌‌ڵگا جووتیارییه‌‌كانی و‌ڵاتانی موسوڵمان هه‌‌ر عه‌‌شیره‌‌ یا كۆمه‌‌ڵگایه‌‌ك به‌‌ ناوه‌‌ندێكه‌وه‌‌ وه‌‌فادار بوو‌و خۆی به‌‌ پێڕه‌وی شوێنێك، سه‌‌رۆك عه‌‌شیرێك یا شێخێك ده‌زانی. ئاكامه‌‌كانی ئه‌و شێوه‌‌ پێوه‌‌ندییانه‌‌‌و پاشكه‌وتوویی ئابووری‌و نه‌‌بوونی ڕایه‌‌ڵكه‌ی خوێندن‌و په‌‌روه‌‌رده‌‌، ڕێگای نه‌‌ده‌‌دا كه‌‌ هزری نوێ له‌‌ كۆمه‌‌ڵگادا به‌‌ شێوه‌یه‌‌ك شكڵ‌ بگرێ كه‌‌ كاریگه‌‌ریی له‌‌ سه‌‌ر به‌‌ڕێوه‌‌به‌‌ری‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتداری هه‌‌بێ‌. له‌‌ لایه‌‌كی دیكه‌‌شه‌وه‌‌ بیرۆكه‌ی هاوچاره‌‌نووس بوونی هه‌‌موو ئوممه‌‌تی ئیسلامی ڕێگای نه‌‌ده‌‌دا كه‌‌ بیرێكی شوێنگر واتا ئاڵته‌‌رناتیڤ سه‌‌ر هه‌‌ڵبدا. بۆیه‌‌ش ڕه‌وتی گه‌‌شه‌‌كردنی ناسنامه‌ی نوێی نه‌‌ته‌وه‌یی له‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌‌ڕاستدا ده‌‌ره‌‌نگ ده‌‌ستی پێكرد.
سه‌‌ره‌‌نجام كه‌‌ بیری بزووتنه‌وه‌‌ نه‌‌ته‌وه‌یی‌یه‌‌كان ته‌‌شه‌‌نه‌ی كرده‌‌ كۆمه‌‌ڵگا ئیسلامییه‌‌كانی ڕۆژهه‌‌ڵاتی نێوه‌‌ڕاسته‌وه‌‌، زۆر فاكتۆری دیكه‌ی سیاسی سه‌‌ریان هه‌‌ڵدابوو كه‌‌ ڕێگایان نه‌‌ده‌‌دا ره‌وتی نه‌‌ته‌وه‌‌سازی به‌‌ شێوه‌ی ئاسایی گه‌‌شه‌‌ بكا.
به‌‌ له‌‌به‌‌رچاوگرتنی ئه‌و ڕاستییه‌ی‌ كه‌‌ هزری نه‌‌ته‌وه‌‌سازی له‌‌ ڕۆژئاوای هه‌‌رێمه‌‌كانی ژێر فه‌‌رمانڕه‌وایی عوسمانیه‌وه‌‌ به‌‌ره‌و وڵاتانی ئیسلامی هات، هه‌‌موو ڕووداوه‌‌ سیاسیه‌‌كانی ئه‌و ناوچانه‌‌ كاریگه‌‌رییان له‌‌ سه‌‌ر ره‌وتی گه‌‌شه‌‌كردنی بیری نه‌‌ته‌وه‌یی له‌‌ باقیی ناوچه‌‌كانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی عوسمانی‌و قاجاڕ داده‌‌نا. هه‌‌ر وه‌ها له‌‌ سه‌‌ر شێوه‌ی هه‌‌ڵسوكه‌وتی ده‌‌سه‌‌ڵاتداران له‌‌گه‌‌ڵ‌ ئه‌و كه‌‌سانه‌ی كه‌‌ ئه‌و بیره‌یان بره‌و پێ‌ ده‌‌دا كاریگه‌‌ریی ده‌‌بوو.
له‌‌ هه‌‌ر شوێنێك كه‌‌ جیاوازی كولتووری‌و دینی زه‌‌قتر بوایه‌‌، ئیمكانی وه‌‌ڕێكه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ی سیاسی به‌‌ ئه‌‌نگیزه‌ی نه‌‌ته‌وه‌یی‌یه‌وه‌‌ زیاتر بوو. دابه‌‌شكرانی ئیمپراتۆریی عوسمانی‌و دامه‌زرانی ده‌وڵه‌‌ته‌‌ نوێیه‌‌ نه‌‌ته‌وه‌یی‌یه‌‌كان له‌‌ هه‌‌رێمی باڵكان، هه‌‌ر چۆن له‌‌ لای گه‌‌لانی غه‌یره‌‌ موسوڵمان، بوون به‌‌ هه‌وێنی سه‌‌رهه‌‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی نوێ‌ به‌‌ بیری نه‌‌ته‌وه‌یی‌یه‌وه‌‌، هه‌‌ر به‌و شێوه‌یه‌‌ش چاره‌‌نووسی به‌‌شێكی زۆر له‌ و‌ڵاتی كوردیان به‌‌ پاشماوه‌ی ئیمپراتۆریی عوسمانیه‌وه‌‌ گرێ دا. پاراستنی ئیسلام‌و ده‌‌سه‌‌ڵاتی خه‌‌لیفه‌ی موسوڵمانان بۆ كورده‌‌كان زۆر گرینگ بوو. كه‌‌چی باقیی گه‌‌لانی موسوڵمان پشتیان له‌‌ خه‌‌لافه‌‌ت كرد‌و كه‌وتنه‌‌ شوێن گه‌‌شه‌‌پێدانی ناسنامه‌ی نوێی نه‌‌ته‌وه‌یی خۆیان‌.
دواتر بیری نه‌‌ته‌وه‌یی له‌‌ هه‌‌رێمه‌‌كانی عوسمانیه‌وه‌‌ به‌‌ره‌و ڕۆژهه‌‌ڵات ته‌‌شه‌‌نه‌ی كرد‌و توانیی چاره‌‌نووسی ئیمپراتۆریی قاجاریش به‌‌ یه‌‌كجاری بگۆڕێ.

  نوشته شده در  88/05/15ساعت 11:5 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

كاردانه‌وه‌كانی‌ رێژیم، پاش مانگرتنه‌كانی‌ كوردستان

 

15-05- 1388

حه‌سه‌ن سه‌لیمی‌
مانگرتنی‌ هێمنانه‌‌و مه‌ده‌نیی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان له‌ رۆژی‌ 22ی‌ پوشپه‌ڕ، بیسته‌مین ساڵڕۆژی‌ تێروركردنی‌ شه‌هید دوكتور عه‌بدولڕحمان قاسملو‌و و هاوڕێیانی‌، كه‌ ئێستا ئیدی‌ له‌ كوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات بووه‌ته‌ كولتوورێكی‌ ساڵانه‌‌و، ساڵ‌ له‌ دوای‌ ساڵ‌ له‌ په‌ره‌ گرتندایه‌، هاوكات له‌گه‌ڵ‌ نوێكردنه‌وه‌ی‌ په‌یمانی‌ وه‌فاداری‌‌و

ئه‌مه‌گناسیی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان بۆ خه‌بات‌و تێكۆشانی‌ شه‌هید قاسملوو، رێگاو ده‌رفه‌تی‌ ده‌ربڕینی‌ رق‌و بێزاری‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ له‌ تێرۆریزم و تێرۆرپه‌روه‌ریی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێرانه‌.
شه‌هید دوكتور قاسملوو له‌ حیزبی‌ دێموكراتدا كولتورێكی‌ دابه‌زاند كه‌ ئه‌گه‌رچی‌ حیزبه‌كه‌ی‌ له‌ حاڵه‌تی‌ شه‌ڕ‌و به‌رگریكردن له‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان بوو، هه‌رگیز ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ فه‌رامۆش نه‌كرێ‌ كه‌ رێگاچاره‌ی‌ هێمنانه‌‌و ئاشتیخوازانه‌‌و هه‌روه‌ها یه‌كگرتوویی‌ وها‌و هه‌ڵوێستی‌ چین‌و توێژه‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان، ره‌چاو بكرێ‌، هه‌ربۆیه‌ پاش بیست ساڵ‌ له‌ شه‌هید كرانی‌ ده‌بینین كه‌ خه‌ڵك له‌و رۆژه‌دا به‌ پێڕه‌وی‌كردن له‌ ئه‌ندێشه‌ مرۆڤ دۆستیه‌كانی‌ به‌پیر بانگه‌وازی‌ حیزبه‌كه‌یه‌وه‌ هاتن‌و مانگرتنێكی‌ سه‌راسه‌رییان وه‌ڕێ‌ خست. به‌ڵام رێژیمی‌ ئیسلامی‌ ئێران كه‌ زراوی‌ له‌ یه‌كپارچه‌یی‌ خه‌ڵك له‌ورۆژه‌دا چووه‌‌و له‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردوودا ئه‌وه‌ی‌ ئه‌زموون كردوه‌، ئاسته‌نگ‌و له‌مپه‌ری‌ زۆری‌ خسته‌ رێگه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ناوچه‌ جۆراجۆره‌كانی‌ كوردستان به‌تایبه‌ت خه‌ڵكی‌ بازاڕ‌و فرۆشیارانی‌ نێو شاره‌كان.

بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ چه‌ند رۆژ پێش له‌و مانگرتنه‌ رێژیم له‌رێگه‌ی‌ داموده‌زگاكانی‌ خۆیه‌وه‌‌و ته‌نانه‌ت له‌رێگه‌ی‌ ئه‌سنافه‌وه‌ به‌ هه‌ڕه‌شه‌و ته‌ماح وه‌به‌رنان و پاڕانه‌وه‌ هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌دا له‌ ئاستی‌ به‌رینیی‌‌و به‌ربڵاویی‌ مانگرتنه‌كان بێنێته‌خوارێ‌، كه‌چی‌ دیتمان خه‌ڵكی‌ كورستان به‌ بێ‌ گوێدان به‌ هه‌موو ئه‌و فرت‌وفێڵانه‌ی‌ رێژیم بۆ جارێكی‌ دیكه‌ له‌ رۆژی‌ 22ی‌ پوشپه‌ڕی‌ 88ی‌ هه‌تاویدا داستانێكی‌ قاره‌مانانه‌ی‌ دیكه‌یان تۆمار كرد. به‌ڵام رێژیم دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ بۆی‌ ده‌ركه‌وت كه‌ تا چ راده‌یه‌ك بیر‌و ئه‌ندیشه‌كانی‌ قاسملوو له‌ نێو خه‌ڵكدا ریشه‌ی‌ داكوتاوه‌، كه‌وته‌ شه‌ڕفرۆشی‌‌و گوشار هێنان بۆ سه‌ر خه‌ڵك. هه‌ر له‌دوای‌ ئه‌ومانگرتنه‌وه‌ رێژیم له‌ هه‌ر رێگه‌یه‌كه‌وه‌ بۆی‌ كراوه‌ له‌ هه‌ولی‌ تۆڵه‌كردنه‌وه‌‌و یان هه‌ر هیچ نه‌بێ‌ چاوترسێن كردنی‌ خه‌ڵك دابوو. له‌م پێناوه‌دا له‌ به‌شێك له‌ شاره‌كانی‌ كوردستان دوكانه‌كانی‌ داخست هه‌تا پێش به‌ ژیانی‌ رۆژانه‌یان بگرێ‌. هێزه‌ ئه‌منییه‌تییه‌كانی‌ سه‌ر به‌ سوپای‌ پاسداران له‌ كرده‌وه‌یه‌كی‌ به‌ربڵاو‌و هاوئاهه‌نگ‌و درێژه‌ داردا ده‌یان كه‌س له‌ بازاڕییان‌و چالاكانی‌ ئه‌سناف‌و یه‌كیه‌تییه‌كان‌و چالاكه‌ مه‌ده‌نی‌‌و سیاسییه‌كانی‌ له‌ چه‌ند شاری‌ كوردستاندا ده‌ستبه‌سه‌ر كرد.
ده‌ستبه‌سه‌ركراوه‌كان له‌لایه‌ن هێزه‌كانی‌ پاراستنی‌ زانیاریی‌ سوپای‌ پاسدارانه‌وه‌ خراونه‌ته‌ ژێر لێپرسینه‌وه‌‌و لێكۆڵینه‌وه‌‌و، به‌ به‌شێكیان وتراوه‌ له‌وانه‌یه‌ به‌ بارمته‌یه‌كی‌ زۆر ئازاد بكرێن‌و ده‌بێ‌ به‌ڵێن بده‌ن جارێكی‌ دێكه‌ له‌ مانگرتنه‌كه‌دا به‌شداری‌ ناكه‌ن. ئه‌وه‌ له‌حالێكدایه‌ كه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ ده‌ستبه‌سه‌ركراوه‌كان هه‌روا له‌ ده‌ستبه‌سه‌رگه‌كانی‌ سوپای‌ پاسداران دان و به‌شێكیان له‌ قۆناخی‌ لێپرسینه‌وه‌‌و دانانی‌ بارمته‌دان‌و له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ ده‌سبه‌سه‌ركردنه‌كان هه‌روا درێژه‌یان هه‌یه‌. به‌ پێی‌ راگه‌یه‌ندراوێكی‌ رێكخراوی‌ داكۆكیی‌ له‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤی‌ كوردستان هێزه‌كانی‌ سوپای‌ پاسداران‌و به‌سیج لیسته‌یه‌كیان له‌ ناوی‌ كاسبكاران‌و بازاڕییان‌و چالاكانی‌ مه‌ده‌نیی‌ كوردستان ئاماده‌ كردووه‌ كه‌ ده‌گوتری‌ 400 كه‌سی‌ تێدایه‌.
ئه‌گه‌رچی‌ رێكخراوه‌كانی‌ چالاك له‌ بواری‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ‌و ئازادییه‌ مه‌ده‌نییه‌كان له‌ كوردستان له‌مباره‌یه‌وه‌ هۆشدارییان داوه‌، به‌ڵام كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران له‌ دوایین دژكرده‌وه‌یدا بڕیاری‌ داخستنی‌ 200 دووكانی‌ مه‌هابادی‌ ده‌ركردوه‌. بێ‌گومان رێژیم له‌ یه‌كگرتوویی‌‌و هاوپێوه‌ندی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان زراوی‌ چووه‌‌و ترسی‌ لـێ‌ نیشتووه‌، خه‌ڵكی‌ مافویست‌و ئازادیخوازی‌ كوردستان له‌ ژێِر سێبه‌ری‌ سیاسه‌ته‌ ئوسوولیه‌كانی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران و تێڕوانینه‌ ئومانییه‌كانی‌ قاسملووی‌ رێبه‌ردا وه‌ك هه‌میشه‌ كوردستان بكه‌نه‌ سه‌نگه‌ری‌ به‌رخودان‌و خۆڕاگری‌، هه‌ربۆیه‌ به‌شڵه‌ژاوی‌ و كوێركوێرانه‌ له‌ هه‌وڵی‌ به‌ توندوتیژی‌ كێشانی‌ ئه‌و بزاڤه‌ هێمن‌و ئاشتیخوازانه‌یه‌ دان. به‌ڵام جیا له‌وانه‌ خه‌ڵكی‌ كوردستانیش بۆ جارێكی‌تر پیشانیاندا كه‌ به‌ هاوپێوه‌ندی‌‌و پشتگیری‌‌و یه‌كپارچه‌یی‌ ده‌كرێ‌ چۆك به‌ یه‌كێك له‌ دڕه‌نده‌ترین رێژیمه‌كانی‌ سه‌رده‌م دابدرێ‌. كه‌وابوو ئه‌و خه‌ڵكه‌ ئه‌گه‌ر ئاماده‌ن مانگرتنێكی‌ ئه‌وتۆ وه‌ڕی‌ بخه‌ن‌و رێگه‌و رێبازی‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی‌ قلسملووی‌ رێبه‌ر درێژه‌ بده‌ن، بێگومان به‌ وانه‌ وه‌رگرتن له‌ وته‌ به‌نرخه‌كانی‌ ئاماده‌شن، له‌وپێناوه‌دا نرخی‌ پێویست بده‌ن. له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ هه‌رئه‌و خه‌ڵكه‌ سه‌لماندیان كه‌ رێژیم ئه‌ونده‌ش به‌ هێز نیه‌ كه‌ خۆی‌ واده‌نوێنێ‌، كه‌وابوو به‌دڵنیاییه‌وه‌ خه‌ڵك له‌ به‌رابه‌ر هه‌ر چه‌شنه‌ توند‌وتیژییه‌كی‌ رێژیمدا خۆڕاگرتر له‌ هه‌میشه‌ ده‌رده‌كه‌ون ‌و سه‌ركه‌وتو‌و سه‌رفراز دێنه‌ده‌رێ‌.
***
رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ ژماره‌ 514

 

  نوشته شده در  88/05/15ساعت 8:31 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

دروشمی‌ ستراتیژیكی‌ ماڵئاوایی‌ له‌ خه‌ڵك

 

15-05- 1388

باران
له‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ ئه‌مدواییانه‌ی‌ تارانداو به‌تایبه‌ت له‌ چله‌ی‌ شه‌هیدكرانی‌ "نێدا ئاقاسوڵتان"‌و چه‌ند كوژراوێكی‌ دیكه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێرانه‌وه‌ ده‌سڕێژیان لێكرا، دروشمێك هاته‌ گۆڕێ‌ كه‌ پێویسته‌ چه‌ند سه‌رنج‌و تێبینی‌یه‌كی‌ له‌سه‌ر باس بكرێ‌. ئه‌و دروشمه‌ بریتی‌ بوو له‌ "استقلال، أزادی‌، جمهوری‌ ایرانی‌" كه‌ گه‌ر له‌وه‌ گه‌ڕێین كه‌ ئوسووله‌ن چه‌مكی‌ "كۆماری‌ ئێرانی‌" چ مانایه‌كی‌ هه‌یه‌‌و ده‌توانێ‌ ده‌ربڕی‌ خواست‌و داواكارییه‌ ره‌واكانی‌ كۆمه‌ڵانی‌ میلیۆنی‌ خه‌ڵكی‌ وه‌زاڵه‌هاتووی‌ وڵاته‌كه‌مان بێت یان نا، ئه‌وه‌ی‌ جێگای‌ سه‌رنج‌و هه‌ڵوێسته‌ له‌سه‌ركردنه‌، هه‌ڵوێست‌و كاردانه‌وه‌ی‌ میرحوسێن مووسه‌وی‌، به‌ربژاری‌ سه‌ره‌كی‌ باڵـی‌ به‌ناو ریفۆرمخواز له‌ شانۆی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌مدواییانه‌ی‌ سه‌ركۆماریی‌ ئێرانه‌. مووسه‌وی‌ له‌ وتووێژ له‌گه‌ڵ‌ سایتی‌ "قلم نیوز"دا ده‌ڵـێ‌: "داواكاریی‌ خه‌ڵك، داكۆكیكردنه‌ له‌ كۆماری‌بوونی‌ نیزام له‌ پاڵ‌ ئیسلامی‌بوونییه‌وه‌‌و دروشمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ نه‌ وشه‌یه‌ك كه‌متر‌و نه‌ وشه‌یه‌ك زیاتر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ رۆڵـی‌ ستراتیژیكی‌ هه‌یه‌".
له‌ كاردانه‌وه‌كه‌ی‌ مووسه‌وی‌ به‌نیسبه‌ت دروشمی‌ "كۆماری‌ ئێرانی‌" چه‌ند بابه‌ت به‌رجه‌سته‌یه‌. یه‌كێك له‌وانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مووسه‌وی‌ باس له‌ "داكۆكیكردن له‌ كۆماری‌بوونی‌ نیزام" ده‌كات، واته‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ له‌ ره‌وتی‌ به‌ناو هه‌ڵبژاردنه‌كاندا رێبه‌ری‌ نیزامه‌كه‌ی‌ ئه‌ویشی به‌ ناخودی‌ دانا‌و ده‌یان كه‌سیان به‌ هۆی‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ ئه‌مدواییانه‌وه‌ كوشتووه‌‌و سه‌دانیان بێسه‌روشوێن‌و زیندانی‌ كرد‌و راست له‌و رۆژه‌یدا كه‌ هاوباڵه‌كانی‌ به‌ناو دادگایی كران‌و قورسترین تۆمه‌تیان خسته‌ پاڵ‌ مووسه‌وییه‌وه‌، ئێستاش هه‌ر ده‌ڵـێ‌ "كۆمارییه‌تی‌ نیزام". مووسه‌وی‌ كه‌سێك نیه‌ كه‌ له‌ رووی‌ نه‌زانی‌‌و تێنه‌گه‌یشتووییه‌وه‌ ئه‌و قسه‌ بكات‌و كۆماری‌ ئیسلامی‌ نه‌ كۆمارییه‌‌و نه‌ ئیسلامی‌. بۆیه‌ كۆماری‌ نیه‌ چوونكه‌ رێبه‌ر‌و پاشان كۆمه‌ڵێك ئۆرگانی‌ ئینتسابی‌ جڵه‌وی‌ هه‌موو كاروباره‌كانی‌ حكوومه‌تیان له‌ده‌ستدایه‌‌و ته‌نانه‌ت بۆ پۆستی‌ سه‌ركۆماریش‌و له‌مه‌ڕ ره‌وابوونی‌ ئه‌و شانۆی‌ هه‌ڵبژاردنانه‌ش كه‌ به‌ڕێوه‌ده‌چن، هه‌ر ئه‌و ئۆرگانه‌ ئینتسابییانه‌ن كه‌ دوابڕیار ده‌ده‌ن. بۆیه‌ ئیسلامی‌ نیه‌، چوونكه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ده‌ست خامنه‌ییدا پاوان كراوه‌‌و گه‌ر ئه‌و كۆمه‌ڵێك فه‌توای‌ ناشه‌رعیش بدا، كێ‌ ده‌وێرێ‌ له‌ نێو نیزامدا باسی‌ بكات؟.
به‌م پێیه‌ له‌ روانگه‌ی‌ مووسه‌وییه‌وه‌، هیچ ده‌یه‌ی‌ یه‌كه‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خوێن‌و كوشتار ده‌یه‌ی‌ زێڕینی‌ ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی‌ له‌ ئێراندایه‌‌و هیچ سه‌رده‌می‌ قه‌تڵه‌ زنجیره‌ییه‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات‌و نێوخۆی‌ وڵات له‌ ده‌ورانی‌ ره‌فسه‌نجانی‌‌و خاته‌می‌دا باشترین سه‌رده‌من، به‌ڵكوو ئێستاش كه‌ سه‌ره‌ڕۆیی‌‌و به‌نیزامیكردن سه‌ریان لێشێواوه‌‌و له‌ رۆژنامه‌ی‌ "كیهان"ی‌ نوێنه‌ری‌ وه‌لی فه‌قیهدا مووسه‌وی‌ به‌ "مفسد فی‌ الارچ" ناودێر ده‌كه‌ن، ئه‌و كابرایه‌ هه‌ر باس له‌ كۆماری‌بوون‌و ئیسلامی‌بوون ده‌كات‌و پێ‌ له‌سه‌ر بیره‌ تاوانكاره‌كانی‌ خومه‌ینی‌ داده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ده‌یگوت: "كۆماری‌ ئیسلامی‌ نه‌ وشه‌یه‌ك كه‌متر‌و نه‌ وشه‌یه‌ك پتر!!"
مووسه‌وی‌ له‌ به‌شێكی‌ دیكه‌دا ده‌ڵـێ‌: "سروشتی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ خه‌ڵك ئاشتیخوازانه‌یه‌‌و پشتی‌ به‌ داواكاریی‌ گشتی‌ به‌ستوه‌ له‌ پێناو گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و مافانه‌ی‌ كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ ئه‌مدواییانه‌دا پێشێل كراون". سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مووسه‌وی‌ ئێستایش له‌ وشه‌ی‌ "هه‌ڵبژاردن" كه‌ڵك وه‌ده‌گرێ‌، ئه‌ویش بۆ شانۆیه‌ك كه‌ خۆی‌ بوو به‌ یه‌كێك له‌ قوربانییه‌كانی‌. پاشان ژماره‌یه‌كی‌ به‌رچاو خه‌ڵك هاتنه‌سه‌ر شه‌قامه‌كان‌و چاونه‌ترسانه‌ رووبه‌ڕووی‌ رێژیم بوونه‌وه‌‌و ده‌یان شه‌هید بوون‌و سه‌دان بریندار بوون یان كه‌وتنه‌ چاڵه‌ڕه‌شه‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامییه‌وه‌، ئایا مووسه‌وی‌ پرسیار له‌ خۆی‌ ناكات "گه‌لۆ ئه‌و گیانبازییه‌ ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌یه‌ مووسه‌وی‌ ببێته‌ سه‌ركۆمار، ئه‌ویش پۆستێكی‌ ته‌داروكاتچی‌ یان خودی‌ رێژیمی‌ نیشانه‌ گرتووه‌؟". وێناچێ‌ چه‌واشه‌كاری‌‌و به‌لاڕێدابردنی‌ راستییه‌كان ئاكامێكی‌ دڵخوازی‌ بۆ مووسه‌وی‌ لێبكه‌وێته‌وه‌، چوونكه‌ دروشمه‌كان ده‌بیسترێن‌و خه‌ڵك چاووگوێی‌ نه‌به‌ستراوه‌، هه‌ر چه‌ند روژ له‌ راگه‌یاندنی‌ ئاكامی‌ شانۆسازی‌ ئه‌مدواییانه‌ی‌ هه‌ڵبژاردن تێنه‌په‌ڕیبوو كه‌ زۆربه‌ی‌ دروشمه‌كان له‌ چوارچێوه‌ی‌ كۆماری‌ ئیسلامیدا ده‌رچوون‌و خه‌ڵك دروشمی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ خۆیان هێنایه‌گۆڕێ‌.
بۆیه‌ ئه‌و دروشمه‌ی‌ كه‌ مووسه‌وی‌ پێی‌ وایه‌ رۆڵـی‌ ستراتیژیكی‌ هه‌یه‌، شته‌یه‌ك نیه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ وه‌زاڵه‌هاتووی‌ ئێران به‌ هه‌موو چین‌و توێژ‌و نه‌ته‌وه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌یانهه‌وێ‌ له‌ ریشه‌وه‌ ده‌ریبێنن‌و بۆ هه‌میشه‌ ماڵئاوایی‌ لـێ‌ بكه‌ن.
كوردستان: ژماره‌ 514

  نوشته شده در  88/05/15ساعت 8:29 بعد از ظهر  توسط ناوه ندی 2  | 

 

خاته‌می‌ به‌ هیوای‌ چه‌واشه‌كاریه‌كی‌ دیكه‌

 

15-05- 1388

ئازاد كوردی‌
قسه‌‌و لێدوانه‌كانی‌ محه‌ممه‌د خاته‌می‌، سه‌رۆك كۆماری‌ پێشووی‌ به‌ناو ریفۆرمخوازی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران له‌ كۆبوونه‌وه‌ی‌ رۆژی‌ 28ی‌ پووشپه‌ڕی‌ ئه‌مساڵ له‌گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌ی‌ گیراو‌و بێ‌سه‌ر‌وشوێن كراوه‌كانی‌ خۆپیشانده‌ران‌و رووداوه‌كانی‌ پاش شانۆی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌ركۆماریی‌ رێژیمی‌ ئاخووندی‌، بووه‌ مژاری‌ رۆژه‌ڤـ‌و له‌

ره‌هه‌ندی‌ جۆراوجۆره‌وه‌ شرۆڤه‌‌و لێكدانه‌وه‌ی‌ له‌ سه‌ر كرا. له‌و دیداره‌دا خاته‌می‌ داوای‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ راپرسی‌ سه‌رباره‌ت به‌ مه‌شرووعییه‌تی‌ ده‌وڵه‌ت‌و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ متمانه‌ی‌ له‌ده‌ست چووی‌ خه‌ڵك‌و كه‌مڕه‌نگ كردنه‌وه‌ی‌ فه‌زای‌ ئاڵۆز‌و قه‌یراناویی‌ رێژیم پاش هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ ده‌وری‌ ده‌یه‌می‌ سه‌ركۆماری‌ له‌مه‌ڕ نیزامی‌ ویلایه‌تی‌ فه‌قیهی‌ خۆی‌ كرد.به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ راپرسی‌ یان رێفراندۆم، ده‌نگ وه‌رگرتنی‌ راسته‌وخۆ له‌ هه‌موو ئه‌ندامانی‌ پێكهێنه‌ری‌ وڵات، كۆمه‌ڵگا‌و رێكخراو‌و ئۆرگانیزاسیۆنێك بۆ ره‌ت یان په‌سه‌ندكردنی‌ سیاسه‌تێك كه‌ رێبه‌ران یان نوێنه‌ران پێشنیاریان كردووه‌‌و خه‌ڵك به‌ ڤین‌و ئیراده‌ی‌ خۆیان‌و به‌ بێ‌ سه‌پاندنی‌ رای‌ تایبه‌ت ده‌نگ به‌ مژاری‌ راپرسییه‌كه‌ ده‌ده‌ن‌و له‌ سیستمه‌ سیاسییه‌كانی‌ جیهاندا به‌ میكانیزمی‌ جۆراوجۆر به‌ڕێوه‌ ده‌چێ‌. به‌ڵام راپرسی‌ له‌ وڵاتی‌ دێموكراتیك‌و نادێموكراتیك دا به‌ ته‌واوی‌ جیاوازیی‌ هه‌یه‌.

سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌تا ئێستا 3 جار رێفراندۆمی‌ رواڵه‌تی‌، داسه‌پاو‌و نادێموكراتیك له‌ لایه‌ن كۆماری‌ ئیسلامییه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ په‌سه‌ند كردنی‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌‌و راپرسیی‌ گشتی‌ بۆ نیزامی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ ساڵی‌ 1358ی‌ هه‌تاوی‌‌و سێهه‌مین جاریش بۆ گۆڕانكارییه‌ ره‌چاوكراوه‌كانی‌ شوورای‌ پێداچوونه‌وه‌ به‌ سه‌ر یاسای‌ بنه‌ڕه‌تیی‌ پاش مردنی‌ خومه‌ینی‌ له‌ ساڵی‌ 1368ی‌ هه‌تاویدا به‌ڕێوه‌ چووه‌، به‌ڵام هێشتا كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ رێفراندۆم له‌ نیزامی‌ ویلایه‌تی‌ فه‌قیهدا تابۆیه‌كی‌ سیاسی‌ دێته‌ ئه‌ژمار‌و شه‌فافیه‌ت له‌ كار‌و وه‌ها میكانیزمگه‌لێكدا له‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئێراندا بوونی‌ نیه‌.
لێدوان‌و داواكاریی‌ محه‌ممه‌د خاته‌می‌ بۆ راپرسی‌ له‌ مه‌ڕ ره‌وایی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌حمه‌دی‌نژاد زیاتر وه‌ك سیناریۆیه‌كی‌ چه‌واشه‌كارانه‌ی‌ دیكه‌ی‌ ناوبراو‌و داروده‌سته‌كه‌ی‌ بۆ پێكهێنانی‌ سه‌قامگیركردن‌و درێژتر كردنه‌وه‌ی‌ ته‌مه‌نی‌ نیزامی‌ ویلایه‌تی‌ فه‌قیه‌و ده‌ربازكردنی‌ دووباره‌ی‌ رێژیمی‌ كۆماری‌ ئیسلامی له‌و قه‌یرانه‌ قووڵه‌ ناوخۆییه‌ی‌ خۆی‌ ده‌نوێنێ‌ كه‌ له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ رووبه‌ڕووی‌ شه‌پۆلی‌ به‌رین‌و بێ‌وێنه‌ی‌ ناڕه‌زایه‌تیی‌ جه‌ماوه‌ری‌ بۆته‌وه‌، به‌تایبه‌ت پاش شانۆگه‌ریی‌ ده‌یه‌مین ده‌وری‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ سه‌ركۆماری‌ كه‌ وه‌ك بوومه‌له‌رزه‌یه‌ك ره‌گ‌و بناخه‌ی‌ ویلایه‌تی‌ فه‌قیهی‌ هه‌ژاند.
ده‌توانین ئامانجێكی‌ دیكه‌ی‌ خاته‌می‌‌و حیزبه‌ فۆرمالیته‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ تاوانی‌ پێكهاته‌ شكێنی‌ له‌ خۆیان دوور بكه‌نه‌وه‌‌و وه‌ك ده‌ورانی‌ هه‌شت ساڵه‌ی‌ سه‌ركۆماریی‌ خۆی كه‌ هیچ هه‌نگاوێكی‌ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ به‌ ده‌نگی‌ لایه‌نگرانی‌ خۆی‌ هه‌ڵنه‌گرت. ئه‌وكاتیش كه‌ بوون‌و مه‌شرووعییه‌تی‌ رێژیم ده‌كه‌وته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، خۆی‌ له‌ راستیه‌كان نه‌بان ده‌كرد‌و هه‌میشه‌ ناوبراو‌و هاوبیر‌و باسكه‌كانی‌ پاراستنی‌ نیزامه‌كه‌یان به‌لاوه‌ گرینگتر بووه‌ تاكوو ده‌نگی‌ ناڕه‌زایه‌تی‌ خه‌ڵك‌و پێشێلكاریی‌ ماف‌و ئازادییه‌كانی‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك.
له‌ هه‌موو گرینگتر، یاسا‌و رێسا‌و ده‌زگاكانی‌ رێژیم به‌ شێوه‌یه‌ك مێعماری‌‌و داڕشتنی‌ دیكتاتۆرانه‌یان بۆ كراوه‌ كه‌ هیچ گۆڕانێكی‌ دێموكراتیك تێیدا پێك نه‌ێت. بۆ نموونه‌، هه‌ر سه‌باره‌ت به‌ پێشنیاری‌ راپرسیی‌ خاته‌می‌، ئه‌سڵی‌ 110ی‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تیی‌ رێژیم ده‌ستنیشان ده‌كات كه‌ ده‌ركردنی‌ فه‌رمانی‌ رێفراندۆم له‌لایه‌ن رێبه‌ری‌ رێژیمه‌وه‌ ده‌بێ‌‌و دیتمان خامنه‌یش چه‌ندجار شانۆگه‌ریی‌ ده‌یه‌مین ده‌وری‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ به‌ سالم‌و ئاكامه‌كه‌شی‌ به‌ ویست‌و جێگای‌ په‌سندی‌ خه‌ڵك زانی‌! ته‌نانه‌ت هه‌ڕه‌شه‌ی‌ زۆر توندیشی‌ ئاراسته‌ی‌ ناڕازییان كرده‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌سڵی‌ 59ی‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تیی‌ رێژیم ده‌ڵێ‌، له‌ پرسه‌ سیاسییه‌ گرینگه‌كان به‌ ئه‌رێ‌ كردنی‌ دوو له‌ سێی‌ نوێنه‌رانی‌ پارله‌مان ده‌كرێ‌ راپرسی‌ بكرێت. ئه‌گه‌ر هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی‌ خه‌یاڵه‌ خاوه‌كانی‌ خاته‌می‌ بۆ رێفراندۆمی‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تیشه‌وه‌ بڕَوانینه‌ پرسه‌كه‌، به‌ چه‌شنێك كه‌ ناوبراو ده‌یهه‌وێ‌ به‌ هێنانه‌ به‌رباسی‌ ئه‌و بابه‌ته‌ ده‌ست له‌ سه‌ر خاڵی‌ لاوازی‌ لایه‌نی‌ به‌رامبه‌ری‌ دابنێ‌ كه‌ ئه‌ویش مه‌شرووعییه‌تی‌ خه‌ڵكیی‌ ئه‌وانه‌‌و ناڕاست بوونی‌ ئه‌و 24 میلیۆن ده‌نگه‌ ساخته‌یه‌ پیشانی‌ رای‌ گشتی‌ بدات، به‌ڵام له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ خاته‌می‌‌و هاوبیرانی‌ به‌ باشی‌ شاره‌زای‌ پێكهاته‌ی‌ حقووقیی‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تیی‌ رێژیمی‌ ویلایه‌تی‌ فه‌قیهن. بێ‌گومان مه‌جلیسی‌ شوورای‌ ئیسلامی‌ ئه‌م كاره‌ ئه‌نجام نادات، ئه‌گه‌ریش پارله‌مان به‌و كاره‌ ئاماده‌ بێت، شوورای‌ نیگابان له‌مپه‌رێكی‌ دیكه‌یه‌ كه‌ ده‌نگی‌ پێ‌ نادات، ته‌نانه